યોનિમાં યીસ્ટ ઇન્ફેક્શન: લક્ષણો, કારણો અને સારવાર

યોનિમાં યીસ્ટ ઇન્ફેક્શન એટલે શું?

યોનિમાં યીસ્ટ ઇન્ફેક્શન એટલે યોનિમાં થતો ફૂગનો ચેપ. તે કેન્ડિડા નામની ફૂગથી થાય છે. આ ફૂગ યોનિમાં પહેલેથી હાજર હોય છે.

સ્વસ્થ યોનિમાં કેન્ડિડા ઓછી માત્રામાં હોય છે. ત્યાંના સારા બેક્ટેરિયા તેને કાબૂમાં રાખે છે. પણ આ સંતુલન બગડે ત્યારે ફૂગ ઝડપથી વધે છે. પરિણામે ચેપ ઊભો થાય છે. આ ચેપ સામાન્ય રીતે ગંભીર હોતો નથી. છતાં તે ખૂબ પજવે છે, તેથી સમયસર સારવાર લેવી સારી.

યોનિમાં યીસ્ટ ઇન્ફેક્શન શા માટે થાય છે?

આ ચેપ પાછળ એક જ કારણ હોતું નથી. ઘણી વાર એકસાથે કેટલાંક કારણો કામ કરે છે. નીચે મુખ્ય કારણો આપ્યાં છે.

• એન્ટિબાયોટિક દવાઓ: તે ખરાબ બેક્ટેરિયા સાથે સારા બેક્ટેરિયા પણ ઘટાડે છે. આથી ફૂગને વધવાની તક મળે છે.
• હોર્મોનમાં ફેરફાર: માસિકચક્રના જુદા જુદા તબક્કામાં હોર્મોન ઉપર-નીચે થાય છે. ગર્ભાવસ્થા અને ગર્ભનિરોધક ગોળીઓથી પણ આવું બને છે.
• કાબૂમાં ન રહેતો ડાયાબિટીસ: લોહીમાં સાકર વધારે રહે તો ફૂગને ખોરાક મળી જાય છે.
• નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ
• સ્ટેરોઇડવાળી દવાઓ
• ભીનાં કે ચુસ્ત કપડાં
• યોનિની અંદર ધોવાની ટેવ: સાબુ કે સુગંધીદાર પ્રવાહીથી અંદર ધોવાથી પણ ચેપ લાગી શકે છે.

તો પછી કોને વધુ જોખમ રહે છે? ચાલો, જોઈએ.

યોનિમાં યીસ્ટ ઇન્ફેક્શન કોને થાય છે?

પ્રજનન ઉંમરની કોઈ પણ મહિલાને આ ચેપ થઈ શકે છે. છતાં કેટલીક મહિલાઓમાં જોખમ વધારે હોય છે. તેમની યાદી નીચે મુજબ છે.

• ગર્ભવતી મહિલાઓ
• ડાયાબિટીસ ધરાવતી મહિલાઓ
• હમણાં એન્ટિબાયોટિક કે સ્ટેરોઇડ લીધી હોય એવી મહિલાઓ
• નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિવાળી મહિલાઓ

તરુણાવસ્થા પહેલાંની બાળકીઓ અને રજોનિવૃત્તિ પછીની સ્ત્રીઓમાં આ ચેપ ઓછો જોવા મળે છે.

યોનિમાં યીસ્ટ ઇન્ફેક્શનનાં લક્ષણો

દરેક મહિલામાં લક્ષણો એકસરખાં દેખાતાં નથી. કેટલાકમાં તે હળવાં હોય છે. કેટલાકમાં ખૂબ તીવ્ર હોય છે. મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે.

• યોનિ અને તેની આસપાસ તીવ્ર ખંજવાળ, જે રાતની ઊંઘ પણ બગાડે છે
• બળતરા, લાલાશ અને સોજો
• પેશાબ કરતી વખતે બળતરા
• શારીરિક સંબંધ વખતે દુખાવો
• ઘટ્ટ, ફાટેલા દૂધ જેવો સફેદ સ્રાવ, જેમાં સામાન્ય રીતે દુર્ગંધ હોતી નથી
• ચામડી પર ચીરા કે ચાંદાં

યોનિમાં યીસ્ટ ઇન્ફેક્શનનું નિદાન

ખંજવાળ અને સ્રાવ બેક્ટેરિયાના ચેપમાં પણ થાય છે. જાતીય સંબંધથી ફેલાતા ચેપમાં પણ આવાં લક્ષણો દેખાય છે. તેથી જાતે અનુમાન બાંધવું યોગ્ય નથી. ડૉક્ટર નીચે મુજબ નિદાન કરે છે.

1. ડૉક્ટર લક્ષણો અને અગાઉની તકલીફો વિશે પૂછે છે.
2. પછી તેઓ યોનિની તપાસ કરે છે.
3. જરૂર લાગે તો સ્રાવનો નમૂનો લઈને માઇક્રોસ્કોપમાં જુએ છે. તેનાથી ખબર પડે કે કારણ ફૂગ છે કે બીજું કંઈ.
4. વારંવાર ચેપ થતો હોય તો ખાસ લેબ તપાસ કરાવવી પડે છે.

યોનિમાં યીસ્ટ ઇન્ફેક્શનની સારવાર

મોટા ભાગના કિસ્સામાં સારવાર સરળ હોય છે. ડૉક્ટર ફૂગ સામે કામ કરતી દવા આપે છે. દવાનો પ્રકાર ચેપ કેટલો ગંભીર છે તેના પર આધાર રાખે છે.

• ફૂગ સામેની ક્રીમ કે મલમ
• યોનિમાં મૂકવાની ગોળી
• મોઢેથી લેવાની ગોળી, જેમ કે ફ્લુકોનાઝોલ, જે ડૉક્ટર ક્યારેક લખી આપે છે

દવા કેટલા દિવસ લેવી તે ડૉક્ટર નક્કી કરે છે. ખંજવાળ ઓછી થાય કે તરત દવા છોડી ન દેવી. આખો કોર્સ પૂરો કરવો.

ગર્ભવતી મહિલાઓએ જાતે કોઈ દવા કે ક્રીમ વાપરવી નહીં. ગર્ભાવસ્થામાં કઈ દવા સલામત છે તે ડૉક્ટર જ કહી શકે.

ઘરે યીસ્ટ ઇન્ફેક્શનની સારવાર કરવાની રીતો

ઘરેલુ ઉપાયોથી થોડી રાહત મળી શકે છે. પણ તે ફૂગ સામેની દવાનો વિકલ્પ નથી. આ રીતો ડૉક્ટરની સારવારની સાથે અપનાવવી.

• ખંજવાળ વધારે હોય ત્યારે ઠંડા પાણીમાં પલાળેલું સ્વચ્છ કપડું બહારના ભાગ પર થોડી વાર રાખો.
• સુતરાઉ અને ઢીલાં અંતઃવસ્ત્રો પહેરો. ભીનાં થાય તો તરત બદલી નાખો.
• ખંજવાળવાનું ટાળો. તેનાથી ચામડી છોલાય છે અને તકલીફ વધે છે.
• સુગંધીદાર સાબુ, પાઉડર અને યોનિની અંદર ધોવાનાં પ્રવાહી વાપરશો નહીં.

દહીં, લસણ કે તેલ યોનિમાં મૂકવાની સલાહ ઘણી જગ્યાએ સાંભળવા મળે છે. પણ આવું ક્યારેય ન કરવું. તેનાથી બળતરા અને બીજો ચેપ લાગી શકે છે. ભોજનમાં દહીં કે છાસ લેવાથી કદાચ થોડી મદદ મળે, પરંતુ તેના પુરાવા હજી મર્યાદિત છે.

વારંવાર યોનિમાં યીસ્ટ ઇન્ફેક્શન થવાનાં કારણો

એક વર્ષમાં ચાર કે તેથી વધુ વાર ચેપ થાય તો તેને વારંવાર થતો ચેપ કહે છે. તેની પાછળ મોટે ભાગે કોઈ છુપાયેલું કારણ હોય છે. સામાન્ય કારણો નીચે મુજબ છે.

• કાબૂમાં ન રહેતો ડાયાબિટીસ
• વારંવાર લેવી પડતી એન્ટિબાયોટિક
• હોર્મોનમાં ફેરફાર
• નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ
• એવી ફૂગ, જે સામાન્ય દવાથી સહેલાઈથી મટતી નથી
• અધૂરી સારવાર કે ખોટું નિદાન

આવા કિસ્સામાં ડૉક્ટર લાંબા સમયનો કોર્સ આપી શકે છે.

યોનિમાં યીસ્ટ ઇન્ફેક્શનથી બચવાના ઉપાયો

નાની નાની ટેવો મોટો ફરક પાડે છે. થોડી કાળજીથી ચેપનું જોખમ ઘટે છે. અપનાવવા જેવી રીતો આ રહી.

• સુતરાઉ અને ઢીલાં કપડાં પહેરો.
• તરવા કે કસરત પછી ભીનાં કપડાં તરત બદલો.
• શૌચ પછી આગળથી પાછળની દિશામાં સફાઈ કરો.
• માસિક દરમિયાન પેડ કે કપડું વારંવાર બદલો.
• યોનિની અંદર ધોવાનું અને સુગંધીદાર વસ્તુઓ વાપરવાનું ટાળો.
• ડાયાબિટીસ હોય તો લોહીમાં સાકર કાબૂમાં રાખો.
• એન્ટિબાયોટિક ડૉક્ટર કહે ત્યારે જ અને તેમણે કહ્યા મુજબ લો.