
शुक्राणूंची संख्या वाढवण्यासाठी काय खावे?

अनेक जोडपी गर्भधारणेसाठी प्रयत्न करतात. पण पुरुषांच्या आरोग्याकडे लक्ष जात नाही. खरं तर रोजच्या जेवणाचा शुक्राणूंवर थेट परिणाम होतो. म्हणूनच शुक्राणूंची संख्या वाढवण्यासाठी आहारात योग्य बदल करणे गरजेचे आहे.
हिरव्या भाज्या, अंडी, कडधान्ये, मासे, फळे आणि सुकामेवा उपयोगी ठरतात. यांतून प्रजननासाठी लागणारे पोषक घटक मिळतात. मात्र एखादा पदार्थ रातोरात फरक घडवत नाही. शुक्राणूंची संख्या वाढवण्यासाठी संतुलित आहार नियमित घ्यावा लागतो. या लेखात काय खावे आणि काय टाळावे, ते पाहूया.
कोणते पदार्थ वीर्याचे उत्पादन वाढवतात?
वीर्य निर्मितीचा पाया संतुलित आहार असतो. प्रथिने, झिंक, फोलेट, सेलेनियम आणि ओमेगा-३ यात महत्त्वाचे ठरतात. शुक्राणूंची संख्या वाढवण्यासाठीही हेच घटक उपयोगी पडतात.
शुक्राणू आणि वीर्य यांच्यात काय फरक आहे?
अनेकजण हे दोन शब्द एकच मानतात. पण दोन्ही वेगळे आहेत. फरक समजला की तपासणीचा अहवाल वाचणे सोपे जाते.
शुक्राणू ही एक सूक्ष्म पुरुष प्रजनन पेशी आहे. ती वृषणांमध्ये तयार होते आणि स्त्रीबीजाचे फलन करते. वीर्य म्हणजे स्खलनावेळी बाहेर पडणारे द्रव. त्यात शुक्राणू असतात, पण तो फक्त छोटा भाग असतो. उरलेले द्रव शुक्राशय आणि प्रोस्टेट ग्रंथीतून येते.
त्यामुळे वीर्य भरपूर असूनही शुक्राणूंची संख्या कमी असू शकते. गर्भधारणेसाठी संख्येइतकीच हालचाल आणि आकारही महत्त्वाचा असतो. खरी स्थिती समजायला वीर्य तपासणी हाच योग्य मार्ग आहे.
वीर्य कमी होण्याची कारणे कोणती?
याचे एकच कारण नसते. वीर्याचे प्रमाण कमी होणे अनेक कारणांमुळे घडते. काही कारणे जीवनशैलीशी जोडलेली असतात, तर काही वैद्यकीय असतात.
आधी जीवनशैलीतील कारणे पाहू. यातली बहुतेक कारणे बदलता येतात. शुक्राणूंची संख्या वाढवण्यासाठी याच सवयींवर आधी काम करावे लागते.
- चुकीचा आहार आणि झिंकसारख्या पोषक घटकांची कमतरता
- पुरेसे पाणी न पिणे
- धूम्रपान आणि जास्त मद्यपान
- वाढलेले वजन किंवा लठ्ठपणा
- सततचा ताण आणि अपुरी झोप
आता वैद्यकीय कारणे पाहू. या कारणांवर एकटा आहार उपाय ठरत नाही. त्यांचे निदान डॉक्टरच करू शकतात.
- टेस्टोस्टेरॉन कमी असणे यांसारखे हार्मोन्समधील असंतुलन
- व्हेरिकोसील, म्हणजे वृषणांमधील फुगलेल्या शिरा
- संसर्ग
- वीर्यवाहिनीत अडथळा
- वृषणांजवळ सतत राहणारी उष्णता
- काही औषधे
- वीर्य मूत्राशयात उलटे जाणे
कारण समजले की योग्य उपाय निवडता येतो. आहाराने वैद्यकीय कारणे सुधारत नाहीत. त्यासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा लागतो.
नैसर्गिकरीत्या वीर्य वाढवण्यासाठी कोणते पदार्थ खावेत?
काही रोजचे पदार्थ नैसर्गिकरीत्या मदत करतात. सुरुवातीला महागड्या पूरकांची गरज नसते. शुक्राणूंची संख्या वाढवण्यासाठी साधा घरचा आहारही पुरेसा ठरतो.
- अंडी: यात प्रथिने आणि व्हिटॅमिन B12 असते. हे शुक्राणूंच्या हालचालीला मदत करते.
- पालक आणि मेथी: यात फोलेट भरपूर असते. ते शुक्राणूंच्या अनुवांशिक आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहे.
- टोमॅटो: यातील लायकोपीन शुक्राणूंची हालचाल आणि गुणवत्ता सुधारायला मदत करते.
- मासे: तारली, बांगडा आणि सॅल्मन यांतून ओमेगा-३ मिळते.
- लसूण, कांदा आणि आले: हे रक्ताभिसरण सुरळीत ठेवायला मदत करतात.
- संपूर्ण धान्ये आणि बाजरी: यातून ऊर्जा आणि बी जीवनसत्त्वे मिळतात.
हे पदार्थ रोज आलटून पालटून खा.
वीर्याचे प्रमाण वाढवण्यासाठी कोणती फळे उपयुक्त आहेत?
कोणतेही एक फळ थेट वीर्य वाढवत नाही. पण फळांमधील अँटिऑक्सिडंट्स आणि पाणी शुक्राणूंचे नुकसान टाळतात. त्यामुळे रोजच्या ताटात फळांना जागा द्या.
- डाळिंब: यात अँटिऑक्सिडंट्स भरपूर असतात.
- संत्री, आवळा आणि पेरू: हे व्हिटॅमिन C चे चांगले स्रोत आहेत.
- केळी: यातून व्हिटॅमिन B6 आणि ऊर्जा मिळते.
- कलिंगड: यात पाणी आणि लायकोपीन असते.
- अॅव्होकॅडो: यात व्हिटॅमिन E आणि फोलेट असते.
रोज एक-दोन प्रकारची ताजी, हंगामी फळे पुरेशी आहेत.
वीर्याचे प्रमाण वाढवण्यासाठी कोणता सुकामेवा सर्वोत्तम आहे?
सुकामेवा थोड्या प्रमाणातही भरपूर पोषण देतो. म्हणून पुरुषांच्या आहारात तो असावाच. शुक्राणूंच्या आरोग्यासाठी काही प्रकार विशेष उपयोगी ठरतात.
- अक्रोड: यातील ओमेगा-३ शुक्राणूंची हालचाल, आकार आणि गुणवत्ता सुधारायला मदत करते.
- बदाम: यात व्हिटॅमिन E आणि झिंक असते.
- भोपळ्याच्या आणि सूर्यफुलाच्या बिया: हे झिंकचे चांगले स्रोत आहेत. झिंक शुक्राणू निर्मितीसाठी महत्त्वाचे आहे.
- खजूर, अंजीर आणि मनुका: यातून ऊर्जा आणि लोह मिळते.
रोज एक छोटी मूठ पुरेशी आहे. जास्त खाल्ले तर कॅलरी आणि वजन वाढू शकते.
दुग्धजन्य पदार्थ वीर्य वाढवण्यास मदत करतात का?
दूध, दही, ताक आणि पनीर यांतून प्रथिने, कॅल्शियम, व्हिटॅमिन D आणि B12 मिळते. हे संपूर्ण प्रजनन आरोग्यासाठी चांगले आहे. मात्र ते थेट शुक्राणूंची संख्या वाढवतात, याचा ठोस पुरावा नाही.
काही अभ्यासांनुसार कमी चरबीयुक्त दुग्धजन्य पदार्थ उपयुक्त ठरतात. म्हणून मिठाई आणि पूर्ण फॅट पदार्थांपेक्षा साधे दही किंवा ताक निवडा.
वीर्य निर्मितीसाठी प्रथिने आवश्यक आहेत का?
होय, प्रथिने आवश्यक आहेत. शरीरातील इतर पेशींप्रमाणे शुक्राणूही प्रथिनांपासून बनतात. प्रथिने कमी पडली तर पेशींच्या निर्मितीवर परिणाम होतो.
डाळी, हरभरा, राजमा, अंडी, मासे, चिकन आणि पनीर हे चांगले स्रोत आहेत. शाकाहारी व्यक्ती कडधान्ये, पनीर आणि सुकामेव्यातून प्रथिने मिळवू शकतात. प्रक्रिया केलेल्या मांसापेक्षा ताजे पदार्थ निवडा. व्यायामासाठी प्रोटीन पावडर घेण्यापूर्वी डॉक्टरांना विचारा.
वीर्याच्या आरोग्यासाठी कोणती जीवनसत्त्वे आणि खनिजे आवश्यक आहेत?
या पोषक घटकांची कमतरता असेल तर शुक्राणूंची संख्या आणि हालचाल बिघडू शकते. म्हणून आहारात यांचा समावेश करा. खाली प्रत्येकाची भूमिका आणि स्रोत दिले आहेत.
- झिंक: शुक्राणू निर्मिती आणि टेस्टोस्टेरॉनसाठी आवश्यक. भोपळ्याच्या बिया, मसूर आणि सागरी अन्नातून मिळते.
- सेलेनियम: हालचालीला मदत करते. ब्राझील नट्स, अंडी आणि मासे हे स्रोत आहेत.
- व्हिटॅमिन C आणि E: शुक्राणूंना ऑक्सिडेटिव्ह नुकसानापासून वाचवतात.
- व्हिटॅमिन D: हार्मोन्सचे संतुलन राखते. सकाळचे कोवळे ऊन आणि अंड्यातील पिवळा बलक यांतून मिळते.
- फोलेट आणि व्हिटॅमिन B12: अनुवांशिक आरोग्यासाठी महत्त्वाचे.
- ओमेगा-३: शुक्राणूंचे बाहेरील आवरण मजबूत करते.
हे घटक शक्यतो आहारातूनच घ्या. पूरक गोळ्या घेण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
वीर्याचे आरोग्य सुधारण्यासाठी काय टाळावे?
चांगला आहार जितका महत्त्वाचा, तितकेच वाईट सवयी सोडणेही महत्त्वाचे आहे. काही सवयी शुक्राणूंवर थेट परिणाम करतात. त्या आधी बदला.
- तंबाखू आणि धूम्रपान पूर्णपणे सोडा.
- मद्यपान टाळा किंवा खूप कमी ठेवा.
- तळलेले पदार्थ, प्रक्रिया केलेले मांस आणि पॅकेटमधील स्नॅक्स कमी खा. त्यात ट्रान्स फॅट जास्त असते.
- साखरयुक्त शीतपेये आणि एनर्जी ड्रिंक्स टाळा.
- चहा-कॉफी दिवसाला एक-दोन कपांपर्यंतच घ्या.
- स्टेरॉइड्स डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय घेऊ नका.
- घट्ट अंतर्वस्त्रे वापरू नका.
- मांडीवर बराच वेळ लॅपटॉप ठेवू नका.
- खूप गरम पाण्याने बराच वेळ अंघोळ करू नका.
उष्णतेचा शुक्राणू निर्मितीवर वाईट परिणाम होतो. याच्या जोडीला नियमित व्यायाम करा आणि भरपूर झोप घ्या.
आहारातून वीर्याची संख्या वाढायला किती वेळ लागतो?
आहारातील बदलांचा परिणाम एका आठवड्यात दिसत नाही. एक शुक्राणू पूर्ण तयार व्हायला सुमारे ७४ दिवस लागतात. म्हणजेच साधारण तीन महिने.
म्हणून किमान तीन महिने संतुलित आहार आणि चांगल्या सवयी पाळा. त्यानंतर वीर्य तपासणी करून प्रगती पाहा. तीन ते सहा महिन्यांनंतरही फरक न दिसल्यास प्रजननक्षमता तज्ज्ञांना भेटा. काही वैद्यकीय कारणे आहाराने सुधारत नाहीत. गरज असल्यास डॉक्टर SDF चाचणीसारख्या पुढील तपासण्या सांगतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- वीर्य म्हणजे काय?
वीर्य हे स्खलनावेळी पुरुषाच्या प्रजनन अवयवांतून बाहेर पडणारे द्रव आहे. त्यात शुक्राणू आणि शुक्राशय व प्रोस्टेट ग्रंथीतील द्रव असते. वीर्य शुक्राणूंना स्त्रीबीजापर्यंत पोहोचायला मदत करते. शुक्राणूंची संख्या कमी असली तरी वीर्याचे प्रमाण सामान्य दिसू शकते.
- वीर्य कसे वाढवावे?
भरपूर पाणी प्या आणि झिंक व प्रथिनांचे पदार्थ खा. रोज व्यायाम करा, वजन आटोक्यात ठेवा आणि धूम्रपान-मद्यपान टाळा. शुक्राणूंची संख्या वाढवण्यासाठीही हेच उपाय उपयोगी ठरतात. प्रमाण सतत कमी राहिले तर डॉक्टरांना दाखवा.
- निरोगी वीर्याचा रंग कोणता असतो?
निरोगी वीर्य पांढरट किंवा फिकट राखाडी असते. पिवळा किंवा हिरवा रंग संसर्गाचा इशारा असू शकतो. लालसर किंवा तपकिरी रंग रक्त दर्शवतो. असा बदल दिसला तर डॉक्टरांना भेटा.
- वीर्याला वास येणे सामान्य आहे का?
होय, सौम्य आणि विशिष्ट वास सामान्य आहे. मात्र तीव्र किंवा माशासारखा वास संसर्गाचे लक्षण असू शकतो. सोबत जळजळ किंवा वेदना असतील तर तपासणी करून घ्या.
- एका स्खलनात किती वीर्य बाहेर पडते?
साधारणपणे १.५ ते ५ मिली वीर्य बाहेर पडते, म्हणजे पाव ते एक चमचा. स्खलन वारंवार झाले तर प्रमाण तात्पुरते कमी होते. हे सामान्य आहे. प्रमाण आणि शुक्राणूंची संख्या तपासायची असेल तर वीर्य तपासणी करा.
- वीर्याची गुणवत्ता सुधारता येते का?
होय, सुधारता येते. पौष्टिक आहार, व्यायाम, पुरेशी झोप आणि व्यसनमुक्ती यांमुळे बहुतेक पुरुषांत फरक पडतो. शुक्राणूंची संख्या वाढवण्यासाठी तीन महिन्यांपर्यंत वाट पाहावी लागू शकते. गरज असल्यास वैद्यकीय उपचारही मदत करतात.
- वीर्याचा पोत वेगवेगळा असू शकतो का?
होय, पोत बदलू शकतो. स्खलनानंतर वीर्य सुरुवातीला घट्ट असते आणि १५ ते ३० मिनिटांत आपोआप पातळ होते. वारंवार मोठ्या गुठळ्या दिसल्या तर डॉक्टरांना भेटा. वीर्य सतत पाण्यासारखे असेल, तर शुक्राणूंची संख्या तपासून घ्या.
To know more
Birla Fertility & IVF aims at transforming the future of fertility globally, through outstanding clinical outcomes, research, innovation and compassionate care.
Had an IVF Failure?
Talk to our fertility experts