Trust img
Select City
योनीतील यीस्ट इन्फेक्शन: लक्षणे, कारणे आणि उपचार

योनीतील यीस्ट इन्फेक्शन: लक्षणे, कारणे आणि उपचार

doctor image
Dr. Prachi Benara

MBBS (Gold Medalist), MS (OBG), DNB (OBG), PG Diploma in Reproductive and Sexual health

16 Years of experience
Google
Add as a preferred
source on Google

योनीत खाज सुटणे किंवा जळजळ होणे, हा त्रास अनेक महिलांना होतो. स्रावही नेहमीपेक्षा वेगळा दिसतो. तरीही याबद्दल बोलायला बहुतेकजणी संकोचतात. अशा वेळी योनीतील यीस्ट इन्फेक्शन हे कारण असू शकते.

योनीतील यीस्ट इन्फेक्शन अगदी सामान्य आहे. क्वचितच ते गंभीर होते. योग्य उपचार घेतले, तर लवकर आराम मिळतो. पुढे लक्षणे, कारणे, उपचार आणि डॉक्टरांकडे जाण्याची वेळ, हे सोप्या शब्दांत पाहूया.

योनीतील यीस्ट इन्फेक्शन म्हणजे काय?

योनीत कॅन्डिडा नावाची बुरशी थोड्या प्रमाणात नेहमी असते. ती एरवी त्रास देत नाही. पण गरजेपेक्षा जास्त वाढली, की संसर्ग होतो. याला व्हजायनल कॅन्डिडायसिस असेही म्हणतात. यात कॅन्डिडा अल्बिकन्स ही बुरशी सर्वात जास्त आढळते.

योनीतील चांगले जीवाणू यीस्टची वाढ आटोक्यात ठेवतात. हे संतुलन बिघडले, की यीस्ट झपाट्याने वाढते. मग खाज, जळजळ आणि स्राव सुरू होतो. साधारण चारपैकी तीन महिलांना आयुष्यात एकदा तरी हा संसर्ग होतो. विशेष म्हणजे, तो लैंगिक संबंधांतून पसरणारा आजार नाही.

योनीतील यीस्ट इन्फेक्शन का होते?

यामागे सहसा एकच कारण नसते. अनेक गोष्टी एकत्र आल्यावर संसर्ग होतो. योनीत खाज येण्याची कारणे शोधतानाही हीच यादी उपयोगी पडते. प्रमुख कारणे अशी आहेत:

  • प्रतिजैविके (अँटिबायोटिक्स): ही औषधे वाईट जीवाणूंसोबत चांगल्या जीवाणूंनाही मारतात. त्यामुळे यीस्टला वाढायला संधी मिळते.
  • हार्मोन्समधील बदल: गर्भधारणा, काही गर्भनिरोधक गोळ्या आणि हार्मोन थेरपीमुळे धोका वाढू शकतो. मासिक पाळीच्या चक्रातील चढउतारांचाही योनीच्या वातावरणावर परिणाम होतो.
  • रक्तातील जास्त साखर: मधुमेह नियंत्रणात नसेल, तर यीस्ट सहज वाढते.
  • कमी रोगप्रतिकारशक्ती: काही आजार किंवा स्टेरॉइड्सचा दीर्घकाळ वापर यामुळे प्रतिकारशक्ती घटते.
  • रोजच्या सवयी: घामाने ओले किंवा घट्ट कपडे, सुगंधी उत्पादने आणि डूशिंग यामुळे योनीचे नैसर्गिक संतुलन बिघडू शकते. डूशिंग म्हणजे योनीच्या आत पाणी किंवा द्रव सोडून ती धुणे.

योनीतील यीस्ट इन्फेक्शन कोणाला होऊ शकते?

प्रजननक्षम वयातील कोणत्याही महिलेला हा संसर्ग होऊ शकतो. मात्र काही गटांना धोका जास्त असतो. त्यात खालील महिलांचा समावेश होतो:

  • गर्भवती महिला
  • मधुमेह असलेल्या महिला
  • नुकतीच प्रतिजैविके घेतलेल्या महिला
  • कमी प्रतिकारशक्ती असलेल्या महिला

मधुमेह असेल, तर विशेष काळजी घ्या. साखर जास्त असली की यीस्टला पोषक वातावरण मिळते.

पौगंडावस्थेआधी आणि रजोनिवृत्तीनंतर हा संसर्ग कमी दिसतो. रजोनिवृत्तीनंतर इस्ट्रोजेन हार्मोन कमी होते. तरीही हार्मोन थेरपी घेणाऱ्या महिलांना त्याची शक्यता राहते.

योनीतील यीस्ट इन्फेक्शनची लक्षणे

लक्षणे सौम्य असू शकतात किंवा खूप त्रासदायक. योनीत खाज आणि स्रावातील बदल हे यातले प्रमुख संकेत आहेत. सामान्यतः ही लक्षणे दिसतात:

  • योनीत आणि आजूबाजूला खाज व अस्वस्थता
  • लघवी करताना जळजळ
  • योनीच्या बाहेरील भागावर लालसरपणा, सूज आणि आग
  • शारीरिक संबंधांदरम्यान जळजळ किंवा संबंधांदरम्यान वेदना
  • कॉटेज चीजसारखा घट्ट, वासहीन पांढरा स्राव. काहींना पाण्यासारखा स्रावही होतो.

मात्र खाज किंवा स्राव म्हणजे नेहमी यीस्ट इन्फेक्शनच असे नाही. जीवाणूंचा संसर्ग, इतर सूक्ष्मजीव आणि साबणाची ॲलर्जी यामुळेही अशीच लक्षणे दिसतात. योनीतील स्रावात बदल दिसला, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका.

योनीतील यीस्ट इन्फेक्शनचे निदान

डॉक्टर आधी तुमची लक्षणे आणि जुने आजार विचारतात. त्यानंतर साधी पेल्विक तपासणी करतात. योनीतील स्रावाचा थोडा नमुना घेऊन ते सूक्ष्मदर्शकाखाली पाहतात. गरज पडली, तर तो कल्चर चाचणीसाठी पाठवतात. त्यातून यीस्ट आहे की नाही, हे नक्की कळते.

अचूक निदान महत्त्वाचे आहे. बॅक्टेरियल व्हजायनोसिस आणि काही लैंगिक संसर्गांमुळे ही खाज व स्राव होतो. पण त्यांची औषधे वेगळी असतात. चुकीचे औषध घेतले, तर आराम मिळायला उशीर होतो.

योनीतील यीस्ट इन्फेक्शनचे उपचार

यावर डॉक्टर अँटिफंगल, म्हणजे बुरशीविरोधी औषधे देतात. ही औषधे वेगवेगळ्या स्वरूपांत मिळतात. त्यापैकी तीन प्रकार असे:

  • क्रीम किंवा मलम
  • योनीत ठेवायच्या गोळ्या
  • तोंडावाटे घ्यायच्या गोळ्या

उपचार साधारण एक ते सात दिवस चालतात. सौम्य संसर्गात काही दिवसांत किंवा आठवडाभरात आराम मिळतो. गंभीर संसर्गात मात्र जास्त काळ उपचार लागतात.

बरे वाटले तरी औषधांचा कोर्स पूर्ण करा. मध्येच थांबवल्यास संसर्ग परत येऊ शकतो.

तुम्ही गर्भवती असाल, तर स्वतःहून औषध घेऊ नका. गर्भावस्थेत डॉक्टर सहसा तोंडावाटे गोळ्यांऐवजी योनीत लावायची क्रीम किंवा गोळ्या सुचवतात. गर्भधारणेचा प्रयत्न करत असाल, तरीही कोणते औषध सुरक्षित आहे, ते डॉक्टरांना विचारा.

योनीतील यीस्ट इन्फेक्शनवर घरच्या घरी काय करावे?

औषधांसोबत काही सोप्या गोष्टी केल्या, तर त्रास कमी होतो. मात्र घरगुती उपाय अँटिफंगल औषधांची जागा घेऊ शकत नाहीत. या गोष्टी नक्की पाळा:

  • हवा खेळती राहील अशी सैल, सुती अंतर्वस्त्रे घाला.
  • योनीचा बाहेरील भाग फक्त स्वच्छ पाण्याने हळुवार धुवा.
  • सुगंधी साबण, वॉश आणि स्प्रे वापरू नका.
  • खाजवू नका. त्वचेला जखम होऊ शकते.
  • ओले स्विमिंग कॉस्च्युम आणि घामाचे कपडे लगेच बदला.

यापूर्वी यीस्ट इन्फेक्शनचे निदान झाले असेल आणि तीच लक्षणे पुन्हा दिसत असतील, तर मेडिकलमध्ये मिळणारे अँटिफंगल औषध हा एक पर्याय आहे. लेबलवरील सूचना वाचा किंवा फार्मासिस्टला विचारा.

दही, लसूण, टी ट्री ऑइल आणि व्हिनेगर प्रभावी असल्याचा वैज्ञानिक पुरावा नाही. काहींमुळे नाजूक त्वचेला त्रास होतो. म्हणून ते योनीत वापरू नका.

वारंवार होणाऱ्या योनीतील यीस्ट इन्फेक्शनची कारणे कोणती?

वर्षभरात चार किंवा त्याहून जास्त वेळा संसर्ग झाला, तर त्याला वारंवार होणारे यीस्ट इन्फेक्शन म्हणतात. यामागे काही कारणे असू शकतात. त्यांपैकी संभाव्य कारणे अशी:

  • नियंत्रणात नसलेला मधुमेह
  • हार्मोन्समधील बदल
  • कमी रोगप्रतिकारशक्ती
  • सामान्य औषधांना दाद न देणारी कॅन्डिडाची वेगळी प्रजाती

कधी कधी कारण समजत नाही. अशा वेळी डॉक्टर तपासण्या करून कारण शोधतात आणि दीर्घकाळाचे उपचार ठरवतात. कल्चर चाचणीत संसर्ग नक्की झाला, तर काही महिने ठराविक अंतराने औषध घ्यावे लागू शकते. मधुमेह किंवा हार्मोन्सचा बिघाड आहे का, हेही तपासले जाते.

योनीतील यीस्ट इन्फेक्शन कसे टाळावे?

सगळे संसर्ग टाळता येत नाहीत. पण काही सवयींमुळे शक्यता कमी होते. त्यासाठी या गोष्टी करा:

  • सुती अंतर्वस्त्रे वापरा. खूप घट्ट कपडे टाळा.
  • पोहल्यानंतर किंवा व्यायामानंतर ओले कपडे लवकर बदला.
  • डूशिंग आणि सुगंधी उत्पादने टाळा.
  • मधुमेह असेल, तर साखर नियंत्रणात ठेवा.
  • प्रतिजैविके डॉक्टरांनी सांगितली तरच घ्या.

या सवयींमुळे योनीतील निरोगी वातावरण टिकते. तरीही संसर्ग कधीच होणार नाही, अशी खात्री देता येत नाही.

योनीतील यीस्ट इन्फेक्शनसाठी डॉक्टरांना कधी भेटावे?

बहुतेक वेळा हा त्रास औषधांनी आटोक्यात येतो. पण काही परिस्थितींत स्वतःहून उपचार करणे योग्य नाही. खालीलपैकी काही आढळल्यास डॉक्टरांना दाखवा:

  • लक्षणे पहिल्यांदाच दिसत आहेत.
  • तुम्ही गर्भवती आहात.
  • लक्षणांचे कारण समजत नाही.
  • उपचारांनंतरही लक्षणे कमी होत नाहीत किंवा पुन्हा पुन्हा येतात.
  • ताप, पोटाच्या खालच्या भागात वेदना किंवा दुर्गंधीयुक्त स्राव आहे.

पोटाच्या खालच्या भागातील वेदना, ताप आणि असामान्य स्राव ही पेल्विक इन्फ्लॅमेटरी डिसीज सारख्या आजारांची लक्षणे असू शकतात. त्यासाठी लगेच उपचार लागतात. सुरुवातीलाच दाखवले, तर लवकर आराम मिळतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

  • योनीतील यीस्ट इन्फेक्शन झाले आहे हे कसे ओळखावे?

योनीत खाज, जळजळ, लालसरपणा आणि आग होते. स्राव घट्ट, पांढरा आणि वासहीन असतो. लघवी करताना किंवा संबंधांदरम्यान वेदनाही होऊ शकतात. पहिल्यांदाच असा त्रास झाला, तर योनीतील यीस्ट इन्फेक्शनची खात्री डॉक्टरांकडून करून घ्या.

  • गुप्तांगातील यीस्ट इन्फेक्शन कसे बरे करावे?

अँटिफंगल क्रीम किंवा योनीत ठेवायच्या गोळ्यांनी हा संसर्ग बरा होतो. काहींना तोंडावाटे गोळ्याही लागतात. डॉक्टरांनी सांगितलेला कोर्स पूर्ण करा आणि सुगंधी साबण, घट्ट कपडे टाळा. लक्षणे पहिल्यांदाच दिसली, तुम्ही गर्भवती असाल किंवा त्रास कमी होत नसेल, तर योनीतील यीस्ट इन्फेक्शनसाठी आधी डॉक्टरांना भेटा.

  • योनीतील यीस्ट इन्फेक्शन उपचारांशिवाय बरे होऊ शकते का?

अगदी सौम्य संसर्ग कधी कधी आपोआप बरा होतो. तरीही त्यावर अवलंबून राहू नका. लक्षणे टिकू किंवा वाढू शकतात, आणि खाजवल्याने त्वचेला इजा होते. म्हणून तपासणी करून योग्य अँटिफंगल उपचार घेणे सुरक्षित आहे.

  • योनीतील यीस्ट इन्फेक्शनचे मुख्य कारण काय आहे?

योनीतील जीवाणू आणि यीस्ट यांचे संतुलन बिघडते. मग कॅन्डिडा अल्बिकन्स ही बुरशी गरजेपेक्षा जास्त वाढते. प्रतिजैविके, हार्मोन्समधील बदल, अनियंत्रित मधुमेह आणि कमी प्रतिकारशक्ती यामुळे योनीतील यीस्ट इन्फेक्शनची शक्यता वाढते. हा संसर्ग लैंगिक संबंधांतून पसरत नाही.

  • योनीतील यीस्ट इन्फेक्शन नैसर्गिकरीत्या शरीराबाहेर कसे काढावे?

नैसर्गिक उपायाने हा संसर्ग पूर्ण बरा होतो, असा पुरावा नाही. पाणी, दही किंवा हर्बल पेये घेतल्याने तो जात नाही. अँटिफंगल औषधे हाच प्रभावी उपचार आहे. सुती अंतर्वस्त्रे, नियंत्रणातील रक्तातील साखर आणि डूशिंग टाळणे यामुळे योनीतील यीस्ट इन्फेक्शनची शक्यता कमी होते.

  • योनीतील यीस्ट इन्फेक्शनवर उपचार न केल्यास काय होते?

योनीतील यीस्ट इन्फेक्शनची लक्षणे टिकू शकतात किंवा वाढू शकतात. खाज, लालसरपणा आणि सूज वाढते, तसेच त्वचेवर वेदना देणाऱ्या छोट्या भेगा पडू शकतात. लक्षणांमागे दुसरा संसर्ग असेल, तर योग्य उपचारांना उशीर होतो. कमी प्रतिकारशक्ती असलेल्या आणि मधुमेही महिलांना संसर्ग बरा करणे अधिक कठीण जाते.

To know more

Birla Fertility & IVF aims at transforming the future of fertility globally, through outstanding clinical outcomes, research, innovation and compassionate care.

Need Help?

Talk to our fertility experts

Had an IVF Failure?

Talk to our fertility experts