
गर्भाशयातील संसर्ग: लक्षणे, कारणे आणि उपचार

गर्भाशयातील संसर्ग हा स्त्रियांमध्ये वारंवार आढळणारा त्रास आहे. सुरुवातीला लक्षणे फार सौम्य असतात. त्यामुळे अनेकजणी याकडे लक्ष देत नाहीत. पण संसर्ग वाढला, तर त्रास गंभीर होऊ शकतो.
या लेखात गर्भाशयातील संसर्गाची लक्षणे, कारणे आणि उपचार सोप्या भाषेत समजून घेऊ. घरी कोणती काळजी घ्यायची आणि संसर्ग कसा टाळायचा, हेही पाहू.
गर्भाशयातील संसर्ग म्हणजे काय?
योनी आणि गर्भाशयाच्या मुखात काही जंतू नेहमी असतात. ते सहसा हानी करत नाहीत. पण हे जंतू वरच्या दिशेने सरकले, तर गर्भाशयाचा संसर्ग होतो. गर्भाशयाचे मुख दारासारखे काम करते. ते जंतूंना आत जाऊ देत नाही. हे संरक्षण कमी झाले, की जंतू आत शिरतात.
काहींना हा संसर्ग अचानक होतो आणि ताप-वेदना झपाट्याने वाढतात. काहींना महिनोन्महिने सौम्य त्रास होत राहतो. काहींना तर काहीच जाणवत नाही. म्हणूनच तो लवकर ओळखणे महत्त्वाचे आहे. संसर्ग गर्भनलिका आणि अंडाशयापर्यंत पोहोचला, तर त्याला पीआयडी (पेल्विक इन्फ्लॅमेटरी डिसीज) म्हणतात.
गर्भाशयातील संसर्गाची लक्षणे
प्रत्येक स्त्रीमध्ये लक्षणे सारखी नसतात. काहींना एखादेच लक्षण दिसते, तर काहींना अनेक लक्षणे एकदम सुरू होतात. खालील लक्षणे सर्वसाधारणपणे आढळतात:
- खालच्या पोटात वेदना: बोथट वेदना होतात किंवा पोट जड वाटते.
- दुर्गंधीयुक्त स्राव: योनीतून पिवळा, हिरवा किंवा तपकिरी स्राव येतो.
- असामान्य रक्तस्राव: दोन पाळ्यांच्या मध्ये किंवा संबंधानंतर रक्ताचे डाग दिसतात.
- ताप आणि थंडी: हुडहुडी भरते, घाम येतो आणि खूप थकवा वाटतो.
- संबंधाच्या वेळी वेदना: शारीरिक संबंधादरम्यान त्रास होतो.
- लघवीत जळजळ: लघवी करताना जळजळ जाणवते.
अनेकजणी या वेदनांना पाळीचा नेहमीचा त्रास समजतात. पण वेदना नेहमीपेक्षा जास्त असतील, तर सावध व्हा. पोटदुखी, दुर्गंधीयुक्त स्राव आणि ताप एकत्र असतील, तर लगेच स्त्रीरोगतज्ज्ञांना भेटा. असह्य वेदना, न थांबणारा रक्तस्राव किंवा चक्कर येत असेल, तर थेट रुग्णालयात जा.
गर्भाशयातील संसर्गाची कारणे
बहुतेक वेळा जंतू योनीमार्गातून गर्भाशयात पोहोचतात. यामागे एकच नाही, तर अनेक कारणे असू शकतात. त्यातली सर्वात सामान्य कारणे अशी आहेत:
- लैंगिक संबंधातून पसरणारे संसर्ग: क्लॅमिडिया आणि गोनोरिया यांसारखे लैंगिक संसर्ग सामान्य आहेत. कंडोम न वापरल्यास किंवा अनेक साथीदार असल्यास धोका वाढतो.
- प्रसूतीनंतर: नैसर्गिक असो वा सिझेरियन, प्रसूतीनंतर जंतू आत शिरू शकतात.
- गर्भपातानंतर: गर्भपात पूर्ण झाला नाही आणि काही ऊती राहिल्या, तर तिथे जंतू वेगाने वाढतात.
- स्त्रीरोगविषयक प्रक्रिया: डी अँड सी, बायोप्सी किंवा कॉपर-टी बसवताना क्वचित संसर्ग होतो. प्रक्रिया अस्वच्छ पद्धतीने झाली, तरच धोका वाढतो.
- बॅक्टेरियल व्हजायनोसिस: यात योनीतील जंतूंचे नैसर्गिक संतुलन बिघडते.
- डूशिंग: साबण किंवा रसायनाने योनीच्या आत स्वच्छता केल्यास नैसर्गिक संरक्षण कमी होते.
- पाळीतील अस्वच्छता: अनेक तास एकच सॅनिटरी पॅड वापरल्यास धोका वाढतो.
- मधुमेह: प्रतिकारशक्ती कमी झाल्याने संसर्ग सहज होतो. मधुमेह आणि प्रजननक्षमता हा लेखही उपयुक्त ठरेल.
या कारणांपैकी एखादे असले, तरी संसर्ग होईलच असे नाही. मात्र प्रसूती किंवा गर्भपातानंतरचे पहिले काही आठवडे अधिक नाजूक असतात. तेव्हा गर्भाशयाचे मुख थोडे उघडे असते आणि जंतूंना आत जायला वाट मिळते.
गर्भाशयातील संसर्गाचे संभाव्य धोके
उपचारात उशीर झाला, तर संसर्ग गर्भाशयातच थांबत नाही. तो जवळच्या अवयवांपर्यंत पसरू शकतो. त्यामुळे पुढील गुंतागुंत संभवते:
- वंध्यत्व: गर्भनलिका खराब किंवा बंद झाल्यास गर्भधारणा कठीण होते. त्यामुळे स्त्रीवंध्यत्व येऊ शकते.
- एक्टोपिक गर्भधारणा: नलिकेत व्रण किंवा अडथळा असेल, तर गर्भ नलिकेतच वाढू शकतो. याला एक्टोपिक प्रेग्नन्सी म्हणतात.
- दीर्घकाळ टिकणाऱ्या वेदना: संसर्ग बरा झाल्यावरही खालच्या पोटातील वेदना अनेक महिने राहू शकतात.
- पूचा फोड: गर्भाशय, गर्भनलिका किंवा अंडाशयात पू साचतो. कधी कधी शस्त्रक्रिया करावी लागते.
- सेप्सिस: संसर्ग रक्तात पसरला, तर जीवाला धोका निर्माण होतो. यासाठी तातडीने रुग्णालयात उपचार लागतात.
वेळेवर तपासणी करून उपचार घेतले, तर या गुंतागुंतीची शक्यता खूप कमी होते. संसर्ग वारंवार होत असेल, तर मात्र धोका वाढतो.
गर्भाशयाच्या संसर्गावरील उपचार
उपचाराचा मुख्य हेतू संसर्ग पूर्ण बरा करणे हा असतो. डॉक्टर आधी काही तपासण्या करतात आणि संसर्ग किती तीव्र आहे ते पाहतात. त्यानुसार उपचार ठरवला जातो. यात खालील पद्धती वापरल्या जातात:
- तोंडावाटे प्रतिजैविके: सौम्य किंवा मध्यम संसर्गात गोळ्या पुरेशा ठरतात. लक्षणे कमी झाली, तरी पूर्ण कोर्स घ्या.
- शिरेतून प्रतिजैविके: संसर्ग गंभीर असेल, तर रुग्णालयात दाखल व्हावे लागते.
- जोडीदारावर उपचार: संसर्ग लैंगिक संबंधातून झाला असेल, तर जोडीदारानेही उपचार घ्यावेत. नाहीतर संसर्ग पुन्हा होतो.
- शिल्लक ऊती काढणे: प्रसूती किंवा गर्भपातानंतर ऊती राहिल्या असतील, तर डी अँड सी प्रक्रियेने त्या काढतात.
- कॉपर-टी काढणे: संसर्गाचे कारण कॉपर-टी असेल, तर डॉक्टर ती काढून औषधे देतात.
- फोडाचा उपचार: पू साचला असेल, तर तो काढावा लागू शकतो.
- पुनर्तपासणी: उपचार संपल्यावर संसर्ग गेला आहे का, हे पुन्हा तपासले जाते.
उपचार सुरू असताना काही गोष्टी पाळाव्यात. मेडिकलमधून स्वतःहून प्रतिजैविके घेऊ नका. चुकीच्या औषधाने संसर्ग वाढू शकतो. औषधामुळे काही त्रास झाला, तर डॉक्टरांना सांगा. ते औषध बदलू शकतात. डॉक्टर परवानगी देईपर्यंत शारीरिक संबंध टाळा आणि पुनर्तपासणीची भेट चुकवू नका.
गर्भाशयातील संसर्गासाठी घरगुती उपाय
घरगुती उपायांनी हा संसर्ग बरा होत नाही. ते औषधांना पर्याय नाहीत. पण डॉक्टरांचे उपचार सुरू असताना काही गोष्टी आराम देतात. त्या अशा:
- पुरेशी विश्रांती घ्या: बरे होण्यासाठी शरीराला ऊर्जा लागते.
- भरपूर पाणी प्या: ताप आल्यावर शरीरातील पाणी कमी होते.
- कोमट शेक घ्या: खालच्या पोटावर शेक दिल्यास वेदना थोड्या कमी होतात. शेक खूप गरम नको.
- हलका आहार घ्या: ताजी फळे, भाज्या आणि प्रथिनेयुक्त पदार्थ खा.
- दही खा: प्रतिजैविके घेताना दही पचन सुरळीत ठेवायला मदत करू शकते.
- स्वच्छता पाळा: जननेंद्रियांचा फक्त बाहेरील भाग स्वच्छ पाण्याने धुवा.
- सैल सुती अंतर्वस्त्रे घाला: त्यामुळे ओलावा साचत नाही.
काही गोष्टी मात्र पूर्णपणे टाळा. योनीच्या आत डूशिंग करू नका आणि साबण-रसायने वापरू नका. डॉक्टरांना विचारल्याशिवाय योनीत कोणतेही औषध किंवा वनौषधी घालू नका. वेदना किंवा ताप वाढत असेल, तर घरी थांबू नका.
गर्भाशयाचा संसर्ग टाळण्याचे उपाय
सगळे संसर्ग पूर्णपणे टाळता येत नाहीत. पण काही सवयींनी धोका बराच कमी होतो. या सवयी रोजच्या आयुष्यात सहज पाळता येतात:
- प्रत्येक वेळी संबंध ठेवताना कंडोम वापरा.
- नवीन जोडीदार असेल, तर लैंगिक संसर्गांची तपासणी करून घ्या.
- पाळीत दर चार ते सहा तासांनी पॅड बदला.
- अंतर्वस्त्रे स्वच्छ आणि कोरडी ठेवा.
- प्रसूती, गर्भपात आणि कॉपर-टी बसवण्याची प्रक्रिया मान्यताप्राप्त, स्वच्छ रुग्णालयातच करा.
- प्रसूती किंवा गर्भपातानंतर डॉक्टरांच्या सूचना नीट पाळा.
- असामान्य स्राव किंवा वारंवार पोटदुखी असेल, तर लगेच तपासणी करा.
- वर्षातून एकदा स्त्रीरोगतज्ज्ञांकडून तपासणी करून घ्या.
प्रत्येक लहान त्रास संसर्गामुळेच असतो असे नाही. तरीही ताप, वाढत्या वेदना किंवा दुर्गंधीयुक्त स्राव असेल, तर वाट पाहू नका.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- गर्भाशयातील संसर्ग कसा होतो?
योनी किंवा गर्भाशयाच्या मुखातील जंतू वर जाऊन गर्भाशयात पोहोचतात, तेव्हा गर्भाशयातील संसर्ग होतो. प्रसूती, गर्भपात आणि स्त्रीरोगविषयक प्रक्रियांनंतर धोका वाढतो. असुरक्षित संबंधातून पसरणारे संसर्गही याला कारणीभूत ठरतात.
- गर्भाशयातील संसर्ग गंभीर असतो का?
उपचार न केल्यास गर्भाशयातील संसर्ग गंभीर होऊ शकतो. वंध्यत्व, दीर्घकाळ टिकणाऱ्या वेदना आणि सेप्सिससारखे त्रास संभवतात. पण लवकर निदान करून उपचार घेतले, तर बहुतेक महिला पूर्ण बऱ्या होतात.
- गर्भाशयातील संसर्गावर उपचार कसे केले जातात?
गर्भाशयाच्या संसर्गावर सहसा प्रतिजैविके दिली जातात. संसर्ग गंभीर असेल, तर रुग्णालयात दाखल करून शिरेतून औषधे देतात. ऊती शिल्लक असतील किंवा कॉपर-टी कारण असेल, तर त्या काढाव्या लागतात. लैंगिक संसर्ग असल्यास जोडीदारावरही उपचार करतात.
- गर्भाशयातील संसर्ग पूर्ण बरा होतो का?
होय. वेळेवर निदान आणि योग्य उपचार झाले, तर गर्भाशयातील संसर्ग पूर्ण बरा होतो. कोर्स अर्धवट सोडला, तर तो परत येऊ शकतो. खूप उशीर झाला, तर गर्भनलिकांचे नुकसान कायमचे राहू शकते.
- गर्भाशयातील संसर्ग कसा तपासला जातो?
फक्त लक्षणांवरून निदान पक्के होत नाही. डॉक्टर लक्षणे विचारतात आणि पोट-ओटीपोटाची तपासणी करतात. मग रक्त, लघवी आणि योनीतील स्रावाच्या चाचण्या सांगतात. गर्भाशयातील संसर्गामुळे पू साचला आहे का, हे पाहण्यासाठी योनीमार्गातून अल्ट्रासाऊंड करतात.
To know more
Birla Fertility & IVF aims at transforming the future of fertility globally, through outstanding clinical outcomes, research, innovation and compassionate care.
Had an IVF Failure?
Talk to our fertility experts