
गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना: कारणे आणि आराम

गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना जाणवल्या, की मनात धडकी भरते. कधी खालच्या पोटात ओढ लागते. कधी जांघेत अचानक कळ येते. “हे नेहमीचे आहे की काही गडबड आहे?” असा प्रश्न पडणे साहजिक आहे.
खरे तर गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना अनेक जणींना होतात, आणि बहुतेक वेळा त्या धोकादायक नसतात. तरीही काही वेळा त्या वेगळ्या समस्येचा इशारा देतात. या लेखात त्यांची कारणे, उपाय, व्यायाम आणि डॉक्टरांकडे जाण्याची वेळ सोप्या शब्दांत पाहू.
गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना म्हणजे काय?
पेल्विस म्हणजे कंबरेखालचा वाटीसारखा हाडांचा सांगाडा. त्याच्या आत गर्भाशय, मूत्राशय आणि आतड्याचा शेवटचा भाग असतो. जघनास्थी, जांघ किंवा नितंबांच्या मागच्या भागात जाणवणारी वेदना म्हणजे गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना.
वैद्यकीय भाषेत याला पेल्विक गर्डल पेन (PGP) म्हणतात. पूर्वी तो SPD किंवा सिम्फिसिस प्युबिस डिसफंक्शन या नावाने ओळखला जाई. काहींना ही वेदना पाठीच्या खालच्या भागापासून मांडीपर्यंत पसरते. त्यामुळे ती साध्या कंबरदुखीसारखी वाटू शकते.
गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना सामान्य आहे का?
होय, बहुतेकदा ती सामान्य असते. अंदाजे पाचपैकी एका गर्भवतीला कधी ना कधी PGP चा त्रास होतो. त्यामुळे तुम्ही एकट्या नाही.
नऊ महिन्यांत गर्भाशय लहान आकारापासून जवळपास कलिंगडाएवढे होते. वाढते वजन सांभाळण्यासाठी पेल्विसमधील हाडे, स्नायू आणि लिगामेंट्स स्वतःला जुळवून घेतात. याच प्रक्रियेत वेदना सुरू होऊ शकतात.
मात्र सामान्य म्हणजे दुर्लक्ष करावे, असे नाही. वेदना अचानक तीव्र झाल्या, सोबत रक्तस्राव किंवा ताप आला, तर त्या गंभीर मानाव्यात. कोणती लक्षणे धोक्याची, ते पुढे वेगळे सांगितले आहे.
गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना कशामुळे होतात?
गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना होण्यामागे एकच कारण नसते. काही कारणे शरीरातील नैसर्गिक बदलांमुळे येतात. काहींमध्ये मात्र उपचारांची गरज पडते. आधी सामान्य कारणे पाहू:
- रिलॅक्सिन हार्मोन: प्रसूतीची तयारी म्हणून शरीर हा हार्मोन तयार करते. त्यामुळे पेल्विसमधील सांधे आणि लिगामेंट्स सैल होतात आणि वेदना सुरू होतात.
- राउंड लिगामेंट पेन: वाढत्या गर्भाशयाला आधार देणाऱ्या लिगामेंट्स ताणल्या जातात. शिंकताना किंवा कुशी बदलताना जांघेत झटका बसल्यासारखी कळ येते.
- गर्भाशयाचा वाढता दाब: बाळाचे वजन वाढते, तसा दाब पेल्विक फ्लोअर आणि मूत्राशयावर येतो.
- बद्धकोष्ठता आणि गॅस: प्रोजेस्टेरॉनमुळे पचन मंदावते. पोट फुगते आणि खालच्या पोटात दाब जाणवतो.
- ब्रॅक्सटन हिक्स आकुंचने: ही प्रसूतीची सराव-आकुंचने असतात. ती अनियमित असतात आणि विश्रांतीने कमी होतात.
- बाळाचे डोके खाली सरकणे: शेवटच्या टप्प्यात डोके पेल्विसमध्ये स्थिरावते, तेव्हा अचानक तीव्र कळ येऊ शकते.
आता कमी आढळणारी, पण लक्ष देण्याजोगी कारणे पाहू. यांतील काही स्थितींमध्ये लगेच तपासणी करावी लागते. म्हणूनच त्यांची लक्षणे माहीत असणे चांगले:
- मूत्रमार्गाचा संसर्ग (UTI): लघवीला जळजळ होते आणि वारंवार जावे लागते. उपचार न केल्यास संसर्ग मूत्रपिंडांपर्यंत पोहोचू शकतो.
- एक्टोपिक गर्भधारणा: गर्भ गर्भाशयाच्या बाहेर वाढल्यास पोटाच्या एका बाजूला तीव्र वेदना होतात.
- पेल्विक इन्फ्लॅमेटरी डिसीज (PID): ताप, दुर्गंधीयुक्त स्राव आणि खालच्या पोटात सतत वेदना असतील, तर PID असू शकतो.
- अंडाशयातील सिस्ट किंवा ओव्हेरियन टॉर्शन: पोटाच्या एका बाजूला अचानक पीळ पडल्यासारख्या वेदना होतात.
- मुदतपूर्व प्रसूती किंवा प्लॅसेंटाचे अकाली विलगीकरण: वेदनांसोबत नियमित आकुंचने, रक्तस्राव किंवा पाणी जाणे असेल, तर लगेच रुग्णालयात जा.
गर्भावस्थेच्या सुरुवातीला पेल्विक वेदना: काय अर्थ असतो?
पहिल्या १२ आठवड्यांत अनेकींना खालच्या पोटात हलका ताण जाणवतो. या काळात गर्भाशय वाढू लागते, रक्तप्रवाह वाढतो आणि हार्मोन्स वेगाने बदलतात. म्हणून पाळीआधीसारख्या वेदना होतात. गर्भ गर्भाशयात स्थिरावताना हलकी कळ किंवा थोडे डागही दिसू शकतात.
काही वेदना मात्र इशारा देतात. पोटाच्या एका बाजूला चाकूने कापल्यासारख्या वेदना होत असतील आणि सोबत चक्कर किंवा खांदेदुखी असेल, तर एक्टोपिक गर्भधारणेची शक्यता असते. ही वैद्यकीय आणीबाणी आहे. वेदनांसोबत जास्त रक्तस्राव झाल्यास गर्भपाताचाही धोका असू शकतो.
अशा वेळी वाट पाहू नका. डॉक्टर गरज वाटल्यास व्हायॅबिलिटी स्कॅन करून गर्भाची स्थिती आणि हृदयस्पंदन तपासतात.
दुसऱ्या आणि तिसऱ्या तिमाहीत पेल्विक वेदना
दुसऱ्या तिमाहीत (१३ ते २७ आठवडे) राउंड लिगामेंट पेन जास्त जाणवते. कुशी बदलताना, अचानक उभे राहताना किंवा खोकताना जांघेत क्षणभर तीव्र कळ येते. ती काही सेकंदांत निघून जाते. याच काळात रिलॅक्सिनमुळे जघनास्थीचा सांधा सैल होतो, आणि जिना चढणे अवघड वाटू लागते.
तिसऱ्या तिमाहीत (२८ आठवड्यांपासून प्रसूतीपर्यंत) बाळाचे वजन सर्वाधिक असते. पेल्विसवरचा दाबही वाढतो. या टप्प्यावर साधारणपणे हे त्रास दिसतात:
- जघनास्थीवर दाब येतो. चालताना हाडे घासल्यासारखे वाटू शकते.
- बाळाचे डोके खाली आल्यावर खालच्या पोटात जडपणा येतो आणि अधूनमधून कळ येते.
- ब्रॅक्सटन हिक्स आकुंचने वारंवार होतात.
- दिवसभर उभे राहिल्यास संध्याकाळी वेदना वाढतात.
३७ आठवड्यांपूर्वी वेदना ठरावीक अंतराने येत असतील आणि हळूहळू वाढत असतील, तर ते मुदतपूर्व प्रसूतीचे लक्षण असू शकते. अशा वेळी थांबू नका, रुग्णालयाशी लगेच संपर्क साधा.
गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना नेमक्या कशा जाणवतात?
प्रत्येक जणीचा अनुभव वेगळा असतो. तरीही काही वर्णने वारंवार ऐकायला मिळतात. बहुतेक जणी वेदनांचे असे वर्णन करतात:
- जघनास्थीच्या अगदी वर दुखणे
- जांघेत किंवा मांडीच्या आतल्या बाजूला चाकू टोचल्यासारखी अचानक कळ
- चालताना पेल्विसमधून घासल्यासारखा आवाज
- नितंबांच्या मागे हाडांत ठणक
- खालच्या पोटात जडपणा
जिना चढताना, कुशी बदलताना, गाडीतून उतरताना किंवा एका पायावर भार देताना त्रास वाढतो. विश्रांतीने तो कमी होतो. साध्या PGP चे हेच मुख्य लक्षण मानले जाते.
गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना कमी करण्याचे उपाय
बहुतेक वेळा औषधांशिवायही चांगला आराम मिळतो. रोजच्या सवयींमध्ये थोडे बदल केले, तरी फरक पडतो. या गोष्टी करून पाहा:
- कुशी बदलताना दोन्ही गुडघे एकत्र ठेवा. गाडीतून उतरतानाही दोन्ही पाय एकत्र बाहेर काढा.
- एका पायावर भार देऊ नका. पायजमा किंवा पँट घालताना बसून घाला.
- मॅटर्निटी सपोर्ट बेल्ट वापरा. तिसऱ्या तिमाहीत तो विशेष उपयोगी ठरतो.
- कुशीवर झोपताना गुडघ्यांमध्ये उशी ठेवा.
- कंबरेवर किंवा खालच्या पोटावर हलका कोमट शेक घ्या. खूप गरम पाण्याने अंघोळ टाळा.
- जड वस्तू उचलू नका. सलग उभेही राहू नका, मधे बसून विश्रांती घ्या.
- कमी टाचेचे आरामदायक बूट घाला.
- भरपूर पाणी प्या आणि तंतुमय पदार्थ खा. त्यामुळे बद्धकोष्ठता टळते.
- महिलांच्या पेल्विक आरोग्याचे प्रशिक्षण घेतलेल्या फिजिओथेरपिस्टचा सल्ला घ्या.
वेदना जास्त असतील, तर डॉक्टर योग्य उपचार सुचवतात. वेदनाशामक गोळ्या मात्र स्वतःहून घेऊ नका. काही औषधे गर्भावस्थेत सुरक्षित नसतात.
गर्भावस्थेत पेल्विक वेदनांसाठी व्यायाम
नियमित हलका व्यायाम केला, तर पेल्विक फ्लोअर आणि पोटातील खोल स्नायू मजबूत होतात. सैल झालेल्या सांध्यांना त्यामुळे आधार मिळतो. कोणताही व्यायाम सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टरांची परवानगी घ्या. हे व्यायाम सामान्यपणे सुचवले जातात:
- केगल व्यायाम: पेल्विक फ्लोअरचे स्नायू ५ सेकंद आवळून ठेवा, मग सोडा. असे १० वेळा करा. यामुळे पेल्विसला आधार मिळतो.
- पेल्विक टिल्ट: पाठीवर झोपा किंवा भिंतीला टेकून उभे राहा. कंबरेचा भाग हळूहळू पुढे-मागे हलवा.
- कॅट-काऊ: हात आणि गुडघ्यांवर टेकून पाठ हळूहळू वर-खाली करा. पाठीचा कणा लवचिक राहतो.
- ब्रिजिंग: पाठीवर झोपून गुडघे वाकवा आणि नितंब थोडे वर उचला. नितंब आणि कंबरेचे स्नायू मजबूत होतात.
- चालणे किंवा पोहणे: आठवड्यातून ३ ते ५ दिवस, रोज २० ते ३० मिनिटे. सांध्यांवर ताण न येता शरीर सक्रिय राहते.
दोन्ही पाय खूप पसरावे लागतात असे व्यायाम, खोल स्क्वॅट्स आणि धावपळ टाळा. २० आठवड्यांनंतर बराच वेळ पाठीवर सरळ झोपू नका. व्यायाम करताना वेदना वाढली, तर लगेच थांबा. सुरक्षित नियोजनासाठी गर्भावस्थेतील योगाची मार्गदर्शिका उपयोगी ठरेल.
गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना झाल्यास डॉक्टरांना कधी भेटावे?
काही लक्षणे दिसली, तर घरी वाट पाहणे योग्य नसते. अशा वेळी डॉक्टरांशी लगेच संपर्क साधणे सुरक्षित ठरते. गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना होत असताना यापैकी काही दिसले, तर थांबू नका:
- वेदना तीव्र आहेत, अचानक सुरू झाल्या आहेत किंवा विश्रांतीनेही कमी होत नाहीत.
- योनीतून रक्तस्राव किंवा असामान्य स्राव होत आहे.
- ताप, थंडी वाजणे किंवा उलट्या होत आहेत.
- लघवीला जळजळ, दुर्गंधी किंवा लघवीत रक्त आहे.
- ३७ आठवड्यांआधी नियमित आकुंचने होत आहेत.
- गर्भजल जात आहे किंवा पाण्यासारखा स्राव होत आहे.
- बाळाच्या हालचाली कमी झाल्या आहेत किंवा थांबल्या आहेत.
- चक्कर येत आहे, बेशुद्ध पडल्यासारखे वाटत आहे किंवा खांद्यात वेदना होत आहेत.
- चालणे किंवा उभे राहणे जवळजवळ अशक्य झाले आहे.
वेदनांचे कारण स्वतः ठरवू नका. तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे सर्वात सुरक्षित असते.
गर्भावस्थेत पेल्विक वेदनांचे निदान कसे केले जाते?
डॉक्टर आधी वैद्यकीय इतिहास विचारतात. वेदना नेमक्या कुठे होतात, कधी वाढतात आणि किती दिवसांपासून आहेत, हे ते जाणून घेतात. त्यानंतर गरजेनुसार या तपासण्या केल्या जातात:
- शारीरिक तपासणी: पोट आणि पेल्विस तपासून सांधे किती स्थिर आहेत ते पाहतात.
- लघवीची तपासणी: संसर्ग आहे का, हे कळते.
- अल्ट्रासाऊंड: बाळाची स्थिती, प्लॅसेंटा आणि गर्भाशयमुखाची लांबी पाहतात. सुरुवातीच्या काळात ट्रान्सव्हजायनल अल्ट्रासाऊंड करावा लागू शकतो.
- रक्त तपासणी: संसर्ग, रक्तक्षय किंवा hCG हार्मोनची पातळी तपासतात.
- CTG: तिसऱ्या तिमाहीत आकुंचने आणि बाळाचे ठोके मोजतात.
बहुतेक वेळा तपासणीत गंभीर काही निघत नाही. तेव्हा फिजिओथेरपी, सपोर्ट बेल्ट आणि जीवनशैलीतील छोटे बदल पुरेसे ठरतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना कशा कमी कराव्यात?
गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना कमी करण्यासाठी विश्रांती घ्या आणि कोमट शेक घ्या. सपोर्ट बेल्ट वापरा आणि कुशीवर झोपताना गुडघ्यांमध्ये उशी ठेवा. हलके पेल्विक व्यायामही उपयोगी ठरतात. त्रास कमी होत नसेल, तर फिजिओथेरपी किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
- गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना म्हणजे बाळ खाली आले आहे का?
नेहमीच नाही. तिसऱ्या तिमाहीत बाळाचे डोके पेल्विसमध्ये स्थिरावले, की खालच्या पोटावर दाब आणि जडपणा वाढतो. पण लिगामेंट्सवरील ताण, गॅस किंवा PGP मुळेही गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना अशाच जाणवतात. बाळ खाली आल्यावर सहसा श्वास घेणे सोपे होते आणि लघवीला वारंवार जावे लागते.
- गर्भावस्थेत पेल्विक वेदनांबद्दल कधी काळजी करावी?
गर्भावस्थेत पेल्विक वेदनांसोबत रक्तस्राव, ताप, लघवीत जळजळ, गर्भजल जाणे, नियमित आकुंचने, बाळाच्या हालचाली कमी होणे किंवा चक्कर असेल, तर लगेच वैद्यकीय मदत घ्या. वेदना इतक्या तीव्र असतील की चालता येत नसेल, तरीही डॉक्टरांना दाखवा.
- २५ आठवड्यांच्या गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना होणे सामान्य आहे का?
होय, २५ व्या आठवड्यात गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना बऱ्यापैकी सामान्य असतात. या काळात गर्भाशय वेगाने वाढते आणि रिलॅक्सिनमुळे सांधे सैल होतात. त्यामुळे लिगामेंट्सवर ताण येतो. वेदना अधूनमधून असतील आणि विश्रांतीने कमी होत असतील, तर काळजीचे कारण नसते.
- गर्भावस्थेत पेल्विक वेदना हे गर्भपाताचे लक्षण असू शकते का?
फक्त पेल्विक वेदना असतील, तर सहसा ते गर्भपाताचे लक्षण नसते. मात्र गर्भावस्थेत पेल्विक वेदनांसोबत योनीतून रक्तस्राव, वाढत जाणाऱ्या कळा किंवा रक्ताच्या गुठळ्या पडत असतील, तर लगेच डॉक्टरांशी संपर्क साधा.
To know more
Birla Fertility & IVF aims at transforming the future of fertility globally, through outstanding clinical outcomes, research, innovation and compassionate care.
Had an IVF Failure?
Talk to our fertility experts