
गर्भधारणा होण्यासाठी घरगुती उपाय: टिप्स, आहार आणि जीवनशैली

बाळाची वाट पाहणाऱ्या प्रत्येक जोडप्याला एकच प्रश्न सतावतो. गर्भधारणा कशी होते? इंटरनेटवर यावर शेकडो सल्ले मिळतात. पण त्यातले खरे किती, हेच ओळखणे अवघड जाते. म्हणूनच गर्भधारणा होण्यासाठी घरगुती उपाय सांगताना आम्ही फक्त शास्त्रीय आधार असलेल्या गोष्टी मांडल्या आहेत.
गर्भधारणा होण्यासाठी घरगुती उपाय उपयोगी ठरतात, पण जादुई उपाय कोणताच नसतो. योग्य वेळ, समतोल आहार आणि निरोगी सवयी यांची एकत्र साथ लागते. तेव्हा नैसर्गिकरीत्या गर्भधारणा होण्याची शक्यता वाढते. या उपायांच्या मर्यादाही आपण इथे स्पष्टपणे पाहणार आहोत.
गर्भधारणा कशी होते?
गर्भधारणा ही अनेक टप्प्यांची साखळी आहे. प्रत्येक टप्पा योग्य वेळी घडावा लागतो. ही साखळी समजली, की अडचण नेमकी कुठे येते ते कळू शकते.
मासिक पाळीच्या मध्यावर अंडाशयातून परिपक्व स्त्रीबीज बाहेर पडते. याला अंडोत्सर्जन म्हणतात. हे स्त्रीबीज बीजवाहिनीत जाते. तिथे शुक्राणूशी संयोग झाला, की फलन होते. त्यानंतर भ्रूण गर्भाशयाकडे सरकतो. तो गर्भाशयाच्या आतील आवरणाला चिकटला, तरच गर्भधारणा निश्चित होते.
गर्भधारणेविषयी मूलभूत माहिती
उपाय शोधण्याआधी काही मूलभूत गोष्टी जाणून घ्या. त्यामुळे अनावश्यक काळजी कमी होते. पुढील तीन मुद्दे सर्वांत महत्त्वाचे आहेत.
- स्त्रीबीज बाहेर पडल्यानंतर साधारण २४ तासच जिवंत राहते.
- स्त्रीच्या शरीरात शुक्राणू ३ ते ५ दिवसांपर्यंत टिकू शकतात.
- म्हणून अंडोत्सर्जनाचा दिवस आणि त्याआधीचे पाच दिवस हा सुपीक काळ ठरतो.
पाळी नियमित असेल, तर पुढची पाळी येण्याच्या सुमारे १४ दिवस आधी अंडोत्सर्जन होते. पाळी अनियमित असेल, तर हे गणित बदलते. पाळीनंतर किती दिवसांनी गर्भधारणा होऊ शकते, हेही समजून घ्या.
गर्भधारणेच्या क्षमतेवर परिणाम करणाऱ्या सवयी कोणत्या?
रोजच्या काही सवयी प्रजननक्षमतेवर हळूहळू परिणाम करतात. अनेकांचे याकडे लक्षच जात नाही. नैसर्गिकरीत्या गर्भधारणा हवी असेल, तर आधी या सवयी तपासा.
- धूम्रपानामुळे स्त्री आणि पुरुष, दोघांची गर्भधारणेची क्षमता घटते.
- जास्त मद्यपानाने हार्मोन्सचा समतोल बिघडतो.
- वजन खूप वाढले किंवा खूप घटले, तर अंडोत्सर्जनात अडथळे येतात. लठ्ठपणाचा प्रजननक्षमतेवर परिणाम होतो हे लक्षात ठेवा.
- सततचा मानसिक ताण पाळीचे चक्र बिघडवू शकतो.
- अपुऱ्या झोपेचाही असाच परिणाम होऊ शकतो.
हे बदल छोटे वाटतात. पण ते महिनोन्महिने पाळले, तर फरक नक्कीच दिसतो.
गर्भधारणेसाठी योग्य जीवनशैली आणि आहार
या प्रक्रियेत आहार आणि जीवनशैलीची भूमिका मोठी असते. बदल करणे सोपे आहे, पण ते नियमित असावे लागतात. रोजच्या दिनक्रमात थोडी भर घाला.
- रोज थोडे चाला. व्यायाम आणि प्रजननक्षमता यांचा थेट संबंध असून, तो हार्मोन्सचा समतोल राखण्यास मदत करतो.
- सात ते आठ तास झोप घ्या.
- ताण कमी करण्यासाठी ध्यान किंवा योगासने करा.
याचा परिणाम एका दिवसात दिसत नाही. काही महिन्यांत मात्र शरीर अधिक अनुकूल होऊ शकते. दोघांनी मिळून हे पाळले, तर सातत्य टिकवणे सोपे जाते.
प्रजननक्षमता वाढवणारे पदार्थ
प्रजननक्षमता वाढवणारा कोणताही एक चमत्कारी पदार्थ नाही. पौष्टिक आहार मात्र स्त्रीबीजाची गुणवत्ता आणि शुक्राणूंचे आरोग्य सुधारू शकतो. गर्भधारणेसाठी उपयुक्त पदार्थांच्या यादीत पुढील पदार्थ येतात.
- पालेभाज्या, मेथी, फरसबी आणि डाळी: यांतून फोलेट मिळते, जे गर्भाच्या वाढीसाठी आवश्यक आहे.
- बदाम, अक्रोड, भोपळ्याच्या बिया आणि जवस: यांतून चांगले स्निग्ध पदार्थ आणि झिंक मिळते.
- संपूर्ण धान्ये, नाचणी आणि बाजरी: रक्तातील साखर स्थिर ठेवण्यास मदत करतात.
- पेरू, आवळा आणि संत्री: यांतून व्हिटॅमिन C मिळते.
- अंडी, दूध, दही आणि मासे: यांतून प्रथिने आणि ओमेगा-३ मिळते.
रोज पुरेसे पाणी प्यायला विसरू नका.
कमी खावेत किंवा पूर्णपणे टाळावेत असे पदार्थ
काही पदार्थ प्रजननक्षमतेवर उलट परिणाम करू शकतात. ते सगळे एकदम बंद करणे कठीण असते. म्हणून त्यांचे प्रमाण हळूहळू कमी करा.
- मद्य आणि तंबाखू: पूर्णपणे टाळा.
- तळलेले पदार्थ, प्रक्रिया केलेले मांस आणि पाकिटातील चटपटीत पदार्थ: वारंवार खाऊ नका.
- गोड पदार्थ, साखरयुक्त पेये आणि शीतपेये: यांचे सेवन कमी करा.
- चहा आणि कॉफी: दिवसाला एक-दोन कप पुरेसे आहेत.
सवयी एका दिवसात बदलत नाहीत. हळूहळू केलेला बदल मात्र टिकतो.
पुरुषांची प्रजननक्षमता वाढवण्यासाठी घरगुती उपाय
वंध्यत्वासाठी पुरुषही कारणीभूत असू शकतात. तरीही अनेक पुरुष याबद्दल बोलायला संकोच करतात. काही साधे बदल शुक्राणूंची संख्या वाढवण्यास आणि त्यांची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत करू शकतात.
- धूम्रपान आणि मद्यपान बंद करा.
- खूप घट्ट अंतर्वस्त्रे घालणे टाळा.
- मांडीवर लॅपटॉप ठेवून बराच वेळ काम करू नका.
- गरम पाण्याने खूप वेळ आंघोळ करणे आणि अति उष्ण वातावरणात राहणे कमी करा.
- भोपळ्याच्या बिया, बदाम, आवळा आणि टोमॅटो आहारात ठेवा. शुक्राणू वाढवणारे पदार्थ कोणते, ते वाचा.
- रोज व्यायाम करा आणि वजन नियंत्रणात ठेवा.
या बदलांमुळे हार्मोन्सचा समतोल राखायलाही मदत होते. संयम ठेवा. परिणाम दिसायला काही महिने लागू शकतात.
लवकर गर्भधारणा होण्यासाठी कोणत्या लैंगिक स्थिती उपयुक्त आहेत?
हा प्रश्न अनेकांच्या मनात असतो. प्रत्यक्षात एखाद्या विशिष्ट स्थितीमुळे गर्भधारणा निश्चित होते, याला शास्त्रीय आधार नाही. शुक्राणू स्वतःच गर्भाशयाच्या मुखाकडे सरकतात.
त्यामुळे स्थितीपेक्षा योग्य वेळ जास्त महत्त्वाची ठरते. सुपीक काळातील सहा दिवसांत एक दिवसाआड संबंध ठेवा. रोज ठेवल्याने फारसा फरक पडत नाही. दोघांना सोयीची वाटेल, ती स्थिती निवडा. मन तणावमुक्त असणेही उपयोगी ठरते.
केवळ घरगुती उपाय पुरेसे आहेत का?
घरगुती उपायांमुळे शरीर गर्भधारणेसाठी तयार होण्यास मदत होते. पण ते वैद्यकीय उपचारांना पर्याय नाहीत. हे नीट समजून घ्या.
बीजवाहिन्यांतील अडथळे, पीसीओएस, एंडोमेट्रिओसिस किंवा शुक्राणूंची कमी संख्या, या समस्या फक्त आहाराने सुटत नाहीत. अशा वेळी केवळ घरगुती उपायांवर अवलंबून राहिल्यास वेळ वाया जातो. शिवाय वय वाढते तसे स्त्रीबीजाची गुणवत्ता घटत जाते. वयाच्या पस्तिशीनंतर गर्भधारणेचा प्रयत्न करत असाल, तर हे विशेष लक्षात ठेवा. म्हणून निरोगी जीवनशैलीसोबत वैद्यकीय सल्लाही घ्या.
गर्भधारणेविषयी गैरसमज आणि तथ्ये
आपल्याकडे गर्भधारणेबद्दल अनेक समजुती प्रचलित आहेत. काही निरुपद्रवी असतात, तर काही चुकीच्या मार्गावर नेतात. त्यांपैकी काही सामान्य गैरसमज आणि त्यामागचे सत्य पाहू.
- अनेकांना वाटते, की संबंधानंतर पाय वर करून ठेवल्यास गर्भधारणा होते. प्रत्यक्षात याला शास्त्रीय आधार नाही.
- मूल न होण्याला फक्त स्त्रीच जबाबदार असते, असाही समज आहे. पण पुरुषही तितकेच जबाबदार असू शकतात.
- ताण हे गर्भधारणा न होण्याचे एकमेव कारण नाही. तरीही त्याचा पाळीच्या चक्रावर परिणाम होऊ शकतो.
- वयाचा फारसा फरक पडत नाही, असे काहींना वाटते. वास्तवात तिशीनंतर प्रजननक्षमता हळूहळू घटू लागते आणि पस्तिशीनंतर ती अधिक वेगाने कमी होते.
कोणत्याही समजुतीनुसार वागण्याआधी डॉक्टरांशी बोलून शंका दूर करा.
डॉक्टरांचा सल्ला केव्हा घ्यावा?
प्रयत्न करूनही यश मिळत नसेल, तर संकोच करू नका. वेळेवर प्रजननक्षमतेच्या तपासण्या केल्यास कारण शोधणे सोपे जाते. योग्य उपचारही लवकर सुरू करता येतात.
- वय ३५ पेक्षा कमी असून वर्षभर प्रयत्न करूनही गर्भधारणा झाली नसेल, तर सल्ला घ्या.
- वय ३५ पेक्षा जास्त असल्यास सहा महिने प्रयत्न केल्यानंतर सल्ला घ्या.
- पाळी अनियमित असल्यास वाट पाहू नका.
- ओटीपोटात तीव्र वेदना होत असल्यास लगेच डॉक्टरांकडे जा.
- आधी गर्भपात झाला असेल किंवा शस्त्रक्रिया झाली असेल, तर उशीर करू नका.
- पुरुषाला प्रजननक्षमतेशी संबंधित काही त्रास जाणवत असल्यास लगेच तपासणी करून घ्या.
सुरुवातीलाच सल्ला घेतल्याने काळजी कमी होते. दोघांनी एकत्र डॉक्टरांना भेटणे अधिक चांगले.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- गर्भधारणा होण्यासाठी घरगुती उपाय कोणते आहेत?
गर्भधारणा होण्यासाठी घरगुती उपायांत पौष्टिक आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि ताण कमी करणे येते. धूम्रपान व मद्यपान टाळणेही तितकेच गरजेचे आहे. या सवयींमुळे शरीर गर्भधारणेसाठी तयार होते. मात्र शरीररचनेशी संबंधित अडचणी यांनी सुटत नाहीत.
- गर्भधारणेची शक्यता कशी वाढवता येते?
अंडोत्सर्जनाचे दिवस मोजा आणि त्या काळात एक दिवसाआड संबंध ठेवा. वजन नियंत्रणात ठेवा आणि फोलेट असलेले पदार्थ आहारात घ्या. गर्भधारणेची शक्यता वाढवण्यासाठी हे साधे उपाय उपयोगी ठरतात.
- नैसर्गिकरीत्या लवकर गर्भधारणा होण्यासाठी काय प्यावे?
नैसर्गिकरीत्या गर्भधारणा होण्यास मदत करणारे कोणतेही खास पेय सिद्ध झालेले नाही. पुरेसे पाणी, शहाळ्याचे पाणी, दूध आणि ताजा फळांचा रस शरीरासाठी चांगला असतो. कॉफी, शीतपेये आणि मद्य मात्र मर्यादित ठेवा.
- नैसर्गिकरीत्या १०० टक्के गर्भधारणा कशी होऊ शकते?
नैसर्गिकरीत्या गर्भधारणेची १०० टक्के हमी देणारी कोणतीही पद्धत नाही. निरोगी जोडप्यालाही प्रत्येक महिन्यात गर्भधारणा होईलच, असे नसते. संयमाने प्रयत्न करा आणि गरज वाटल्यास वैद्यकीय मदत घ्या.
- गर्भधारणा होण्यासाठी मी घरी कोणते उपाय करू शकते?
घरी रोज पौष्टिक आहार घ्या, चाला, पुरेशी झोप घ्या आणि मन शांत ठेवा. पाळीची नोंद ठेवून अंडोत्सर्जनाचे दिवस ओळखा. हे घरगुती उपाय करूनही गर्भधारणा झाली नाही, तर डॉक्टरांना भेटा.
To know more
Birla Fertility & IVF aims at transforming the future of fertility globally, through outstanding clinical outcomes, research, innovation and compassionate care.
Had an IVF Failure?
Talk to our fertility experts