સગર્ભાવસ્થામાં પેડુનો દુખાવો: કારણો અને રાહત

સગર્ભાવસ્થામાં પેડુનો દુખાવો એટલે શું?

ગર્ભ રહ્યા પછી પેટના સાવ નીચેના ભાગમાં, બંને થાપાનાં હાડકાં વચ્ચે ભાર, ખેંચાણ કે પીડા લાગે છે. તેને પેડુનો દુખાવો કહેવાય. કોઈને તે હળવો લાગે છે, તો કોઈને તીવ્ર.

આ જ વિસ્તારમાં ગર્ભાશય, મૂત્રાશય અને આંતરડાનો છેલ્લો ભાગ આવેલા છે. સાથે હાડકાં અને સ્નાયુઓનું મજબૂત માળખું પણ અહીં જ છે. બાળક મોટું થાય તેમ આ બધા પર દબાણ વધે છે. એટલે નીચલા પેટમાં પીડા થવી ઘણી માતાઓ માટે જાણીતો અનુભવ છે. દુખાવો એક બાજુ રહે, બંને બાજુ ફેલાય, અથવા કમર સુધી પણ પહોંચે.

શું સગર્ભાવસ્થામાં પેડુનો દુખાવો સામાન્ય છે?

મોટા ભાગે હા. બાળકને જગ્યા આપવા માટે શરીર પોતાની રચના બદલે છે. એટલે હળવો કે મધ્યમ દુખાવો સ્વાભાવિક છે. થોડો આરામ કરવાથી કે બેસવા-સૂવાની રીત બદલવાથી તે ઘટી જાય છે.

દરેક સ્ત્રીનો અનુભવ જુદો હોય છે. બીજા સાથે સરખામણી કરવાને બદલે પોતાના શરીરના સંકેતો પર ધ્યાન આપો. નીચેનાં લક્ષણો હોય તો દુખાવાને સામાન્ય ગણી લેવો નહીં:

• દુખાવો તીવ્ર હોય
• દુખાવો અટકતો જ ન હોય
• સાથે લોહી પડતું હોય
• તાવ આવતો હોય
• ચક્કર આવતા હોય

સગર્ભાવસ્થામાં પેડુનો દુખાવો શાથી થાય છે?

તેની પાછળ એક કરતાં વધુ કારણો હોઈ શકે છે. દરેક સ્ત્રીમાં કારણ અલગ હોય છે. ચાલો મુખ્ય કારણો એક પછી એક જોઈએ:

• સ્નાયુબંધ ખેંચાવા: ગર્ભ વધતાં ગર્ભાશયને ટેકો આપતા સ્નાયુબંધ ખેંચાય છે. તેનાથી અણીદાર ખેંચાણ થાય છે.
• હોર્મોનનો ફેરફાર: સગર્ભાવસ્થામાં બનતો એક હોર્મોન પેડુના સાંધાઓને ઢીલા કરે છે. તેથી પ્રસૂતિ સરળ બને છે, પણ ચાલતી વખતે દુખાવો થઈ શકે છે.
• કબજિયાત અને ગેસ: આંતરડામાં ભરાવો થાય ત્યારે નીચલા પેટમાં પીડા થાય છે.
• પેશાબનો ચેપ: તેમાં પેડુમાં દુખાવા સાથે બળતરા પણ રહે છે.
• વધતું વજન અને ખોટી રીતે બેસવું-ઊઠવું: તેનાથી પેડુ પર વધારાનો ભાર આવે છે.
• ક્યારેક ગર્ભાશયની ગાંઠમાં થતા બદલાવ પણ દુખાવો કરે છે.
• કોઈક વાર અંડાશય પોતાની ધરી પર ફરી જવાની સ્થિતિ ભારે પીડા આપે છે. તેમાં તરત તબીબી સારવાર લેવી પડે છે.

સગર્ભાવસ્થાના શરૂઆતના તબક્કામાં પેડુનો દુખાવો: તેનો અર્થ શું?

પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં ગર્ભ ગર્ભાશયની દીવાલ સાથે ચોંટે છે. ત્યારે હળવું ખેંચાણ કે ટપકાં જેટલું લોહી દેખાઈ શકે છે. ગર્ભાશય વધવા લાગે ત્યારે માસિક પહેલાં થાય એવા દુખાવા જેવી લાગણી પણ થાય છે.

છતાં એક જ બાજુ વધુ દુખાવો હોય કે સાથે લોહી પડતું હોય, તો સાવચેત રહો. ત્યારે ગર્ભ ગર્ભાશયની બહાર રહ્યો હોવાની કે ગર્ભપાતના જોખમની શક્યતા તપાસવી પડે. ગર્ભ સાચી જગ્યાએ છે કે નહીં અને તેનો વિકાસ બરાબર ચાલે છે કે નહીં, તે જાણવા ગર્ભની સધ્ધરતા તપાસતી સોનોગ્રાફી કરાવી શકાય.

સગર્ભાવસ્થાના બીજા અને ત્રીજા ત્રિમાસિકમાં પેડુનો દુખાવો

બીજા ત્રિમાસિકમાં ગર્ભાશય ઝડપથી મોટું થાય છે. બંને બાજુના સ્નાયુબંધ ખેંચાય છે. એટલે અચાનક ઊભા થતાં કે છીંક ખાતાં પેટની બાજુમાં અણીદાર દુખાવો ઊપડી શકે છે.

ત્રીજા ત્રિમાસિકમાં બાળકનું માથું નીચે ઊતરે છે. ત્યારે પેડુ પર ભાર વધી જાય છે. ક્યારેક અનિયમિત અને ટૂંકા સંકોચન પણ થાય છે. આરામ કરવાથી કે પાણી પીવાથી તે શમી જાય છે.

પરંતુ નિયમિત અંતરે આવતા અને વધતા જતા સંકોચન ચિંતાજનક છે. અચાનક ભારે પીડા સાથે લોહી પડે, તો પણ તરત ડૉક્ટર પાસે પહોંચો.

સગર્ભાવસ્થામાં પેડુનો દુખાવો કેવો લાગે છે?

દરેક સ્ત્રીને દુખાવાનો અનુભવ જુદો હોય છે. કોઈને તીણી પીડા થાય છે, તો કોઈને ધીમો ભાર લાગે છે. સામાન્ય રીતે આવો અનુભવ થાય છે:

• પડખું ફેરવતાં છરી ભોંકાતી હોય એવી તીણી પીડા
• નીચલા પેટમાં સતત ભાર કે ધીમી પીડા
• ચાલતાં, સીડી ચડતાં કે પથારીમાં ફરતાં દુખાવો વધવો
• આગળના પેડુનાં હાડકાંમાં ખટકાનો અવાજ
• પીડા જાંઘ, કમર કે ગુપ્ત ભાગ તરફ ફેલાવી

દિવસના અંતે થાક વધે ત્યારે દુખાવો પણ ઘણી વાર વધુ લાગે છે.

સગર્ભાવસ્થામાં પેડુના દુખાવામાં રાહત કેવી રીતે મેળવવી?

મોટા ભાગના કિસ્સામાં સાદા ઉપાયોથી સગર્ભાવસ્થામાં પેડુના દુખાવામાં રાહત મળે છે. નીચેના ઉપાયો રોજિંદા જીવનમાં અજમાવી શકાય:

1. શરીરને પૂરતો આરામ આપો અને લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવાનું ટાળો.
2. સૂતી વખતે ડાબે પડખે ફરીને બંને પગ વચ્ચે ઓશીકું રાખો.
3. નીચલા પેટ પર હૂંફાળો શેક કરો અથવા નવશેકા પાણીથી નહાઓ.
4. પેડુને ટેકો આપતો ખાસ પટ્ટો વાપરો.
5. ભારે વજન ઉપાડવાનું ટાળો.
6. કબજિયાત ન થાય તે માટે ભરપૂર પાણી અને રેસાવાળો આહાર લો.

દુખાવા માટેની કોઈ પણ દવા તબીબને પૂછ્યા વગર લેવી નહીં.

સગર્ભાવસ્થામાં પેડુના દુખાવા માટેની કસરતો

તબીબની મંજૂરી મળ્યા પછી હળવી કસરતો સ્નાયુઓને મજબૂત કરે છે. તેનાથી પેડુને ટેકો મળે છે. આ કસરતો સામાન્ય રીતે ઉપયોગી રહે છે:

• પેડુતળના સ્નાયુઓને સંકોચવા અને ઢીલા કરવાની કસરત રોજ કરો.
• ઘૂંટણ અને હથેળીના આધારે પીઠને વારાફરતી ઉપર-નીચે વાળવાની બિલાડી-ગાય કસરત કરો. તેનાથી કમરનો તાણ ઘટે છે.
• દીવાલને ટેકે ઊભા રહીને પેડુને ધીમેથી આગળ-પાછળ હલાવો.
• ધીમું ચાલો અને સગર્ભા સ્ત્રીઓ માટેનાં સરળ યોગાસનો કરો.

કસરત કરતાં દુખાવો વધે તો તરત અટકી જાઓ.

સગર્ભાવસ્થામાં પેડુના દુખાવા માટે તબીબને ક્યારે મળવું?

દુખાવો ક્યારે ચિંતાજનક બને છે, તે જાણવું જરૂરી છે. નીચેનાં લક્ષણોમાંથી કોઈ પણ દેખાય તો રાહ જોવી નહીં:

• દુખાવો તીવ્ર હોય, આરામથી ઓછો ન થાય કે સતત વધતો જાય
• યોનિમાંથી લોહી કે પાણી જેવો સ્રાવ થાય
• તાવ કે ધ્રુજારી આવે
• પેશાબમાં બળતરા થાય
• ઊલટી સાથે ચક્કર આવે
• બાળકનું હલનચલન ઘટી ગયાનું લાગે
• 37 અઠવાડિયા પૂરાં થતાં પહેલાં નિયમિત સંકોચન શરૂ થાય