ગર્ભાશયમાં ચેપ: કારણો, લક્ષણો અને સારવાર

ગર્ભાશયમાં ચેપ શું છે?

ગર્ભાશયમાં ચેપ એટલે પ્રજનન અંગોમાં બેક્ટેરિયાનું સંક્રમણ. સામાન્ય રીતે યોનિ અને સર્વિક્સમાં બેક્ટેરિયા રહે છે. તે ઉપર તરફ ગર્ભાશય સુધી પહોંચે ત્યારે ચેપ ફેલાય છે.

ચેપ અંદરની પરત સુધી રહે તો તેને એન્ડોમેટ્રાઇટિસ કહે છે. તે ગર્ભનળીઓ અને અંડાશયમાં ફેલાય તો PID થાય છે. PID એટલે પેલ્વિક ઇન્ફ્લેમેટરી ડિસીઝ. આ સ્થિતિ પ્રજનન ઉંમરની સ્ત્રીઓમાં વધુ જોવા મળે છે. ઘણી વાર શરૂઆતમાં ખબર પણ પડતી નથી. તેથી તેને સમયસર ઓળખવો જરૂરી છે.

ગર્ભાશયમાં ચેપના લક્ષણો

ગર્ભાશયના ચેપના લક્ષણો શરૂઆતમાં ખૂબ હળવા હોય છે. કેટલીક સ્ત્રીઓને કોઈ ફરિયાદ જ થતી નથી. નીચેના સંકેતો દેખાય તો સાવચેત થઈ જાઓ.

• પેટના નીચેના ભાગમાં સતત દુખાવો કે ભાર લાગવો
• યોનિમાંથી દુર્ગંધવાળો, પીળો કે લીલાશ પડતો અસામાન્ય સ્રાવ
• તાવ આવવો અને ઠંડી લાગવી
• સંભોગ વખતે દુખાવો કે તકલીફ થવી
• માસિક સિવાય કે સંભોગ પછી રક્તસ્રાવ થવો
• પેશાબ કરતી વખતે બળતરા થવી
• સતત થાક અને નબળાઈ લાગવી

આ લક્ષણો દરેક સ્ત્રીમાં એકસરખા હોતા નથી. કોઈને દુખાવો વધુ થાય છે, તો કોઈને સ્રાવની તકલીફ.

આમાંથી એકથી વધુ લક્ષણો દેખાય તો રાહ ન જુઓ. તરત જ સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાતને મળો. ખાસ કરીને તાવ સાથે દુખાવો હોય તો મોડું ન કરો.

ગર્ભાશયમાં ચેપના કારણો

આ ચેપ પાછળ એક નહીં, અનેક કારણો હોય છે. મોટા ભાગે બેક્ટેરિયા યોનિમાર્ગથી અંદર પહોંચે છે. ચાલો હવે મુખ્ય કારણો જોઈએ.

• ક્લેમિડિયા અને ગોનોરિયા જેવા જાતીય સંક્રમણ સૌથી સામાન્ય કારણ છે.
• કોન્ડોમ વગરનો સંભોગ કે ઘણા પાર્ટનર હોવાથી જોખમ વધે છે.
• ડિલિવરી કે સિઝેરિયન પછી પણ ચેપ લાગી શકે છે.
• ગર્ભપાત કે મિસકેરેજ પછી પેશી રહે તો ચેપ લાગે છે.
• અસ્વચ્છ રીતે કોપર-ટી કે D&C કરાવો તો જોખમ રહે છે.
• બેક્ટેરિયલ વેજિનોસિસમાં યોનિના બેક્ટેરિયાનું સંતુલન બગડે છે.
• ડૂશિંગ એટલે સાબુ કે રસાયણથી યોનિની અંદર સફાઈ. તેનાથી કુદરતી રક્ષણ ઘટે છે.
• માસિકમાં ઘણા કલાક એક જ પેડ વાપરવાથી ચેપ લાગે છે.
• ડાયાબિટીસમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટે તો ચેપ જલદી લાગે છે.

આ કારણોમાંથી ઘણાં કારણો રોકી શકાય છે. તેના ઉપાયો આ લેખમાં આગળ આપ્યા છે.

ગર્ભાશયમાં ચેપના સંભવિત જોખમો

સારવાર મોડી થાય તો ચેપ આગળ ફેલાય છે. અધૂરી સારવાર પણ એટલી જ નુકસાનકારક છે. પરિણામે નીચેની ગૂંચવણો થઈ શકે છે.

• વંધ્યત્વ: ગર્ભનળીઓને નુકસાન થાય છે. ગર્ભ રહેવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
• એક્ટોપિક પ્રેગ્નન્સી: નળીમાં ડાઘ કે અવરોધ બને છે. તેથી ગર્ભ ગર્ભાશયની બહાર વિકસવાનું જોખમ વધે છે.
• લાંબા ગાળાનો દુખાવો: ચેપ મટે પછી પણ દુખાવો રહે છે. તે મહિનાઓ સુધી ચાલી શકે છે.
• એશરમેન સિન્ડ્રોમ: ગંભીર ચેપથી ગર્ભાશયની અંદર ડાઘ બને છે.
• ફોલ્લો: ગર્ભાશય કે અંડાશયમાં પરુ ભરાઈ શકે છે.
• સેપ્સિસ: ચેપ લોહીમાં ફેલાય તો જીવ જોખમમાં આવે છે. તરત હોસ્પિટલમાં સારવાર જરૂરી બને છે.

આથી જ સમયસર તપાસ ખૂબ જરૂરી છે. વહેલું નિદાન ઘણી ગૂંચવણોથી બચાવે છે. ચેપ ફરી ફરી થાય તો જોખમ વધુ વધે છે.

ગર્ભાશયમાં ચેપની સારવાર

ગર્ભાશયમાં ચેપની સારવાર યોગ્ય તપાસથી શરૂ થાય છે. ડૉક્ટર પેલ્વિક તપાસ, સ્રાવ અને લોહી-પેશાબના ટેસ્ટ કરાવે છે. જરૂર પડે તો અલ્ટ્રાસાઉન્ડ પણ કરાવે છે.

કારણ અને ગંભીરતા જાણ્યા પછી સારવાર નક્કી થાય છે. સારવાર કેટલા દિવસ ચાલશે તે ગંભીરતા પર નિર્ભર છે. સામાન્ય રીતે નીચેના વિકલ્પો અપનાવાય છે.

• એન્ટિબાયોટિક દવાઓ: ડૉક્ટર મોટા ભાગે એન્ટિબાયોટિક આપે છે. લક્ષણો મટે તો પણ કોર્સ પૂરો કરો.
• પાર્ટનરની સારવાર: જાતીય સંક્રમણ હોય તો પાર્ટનરની પણ સારવાર કરાવો. નહીંતર ચેપ ફરી થાય છે.
• હોસ્પિટલમાં દાખલ થવું: ગંભીર ચેપમાં નસ મારફતે દવા અપાય છે.
• શસ્ત્રક્રિયા: ફોલ્લો હોય તો પરુ કાઢવું પડે છે. રહી ગયેલી પેશી પણ દૂર કરાય છે.
• ફોલો-અપ: સારવાર પછી ફરી તપાસ કરાવો. તેથી ચેપ મટ્યો કે નહીં તે ખબર પડે છે.

સારવાર દરમિયાન ડૉક્ટર કહે ત્યાં સુધી સંભોગથી દૂર રહો. જાતે એન્ટિબાયોટિક લેવી જોખમી છે. દવા લેતી વખતે ડૉક્ટરની સૂચનાઓનું પાલન કરો.

ગર્ભાશયમાં ચેપ માટે ઘરેલુ ઉપાયો

ઘરેલુ ઉપાયો ફક્ત રાહત આપવામાં મદદ કરે છે. તે ડૉક્ટરની સારવારનો વિકલ્પ નથી. તેથી ચેપમાં દવા બંધ ન કરો.

• પૂરતો આરામ કરો, જેથી શરીર સાજું થાય.
• દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીઓ. તેનાથી પેશાબ વાટે શરીરની સફાઈ થાય છે.
• પેટના નીચેના ભાગમાં હળવો ગરમ શેક કરો. દુખાવામાં રાહત મળી શકે છે.
• જનનાંગ વિસ્તારને બહારથી હળવા પાણીથી સાફ રાખો. અંદર સાબુ કે કેમિકલ ન વાપરો.
• ઢીલા અને સુતરાઉ અન્ડરગાર્મેન્ટ્સ પહેરો. તેનાથી ત્યાં ભેજ જામતો નથી.
• તાજાં ફળ, શાકભાજી અને પ્રોટીનવાળો ખોરાક લો. તેનાથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધે છે.

આ ઉપાયો રાહત માટે છે, ઈલાજ માટે નહીં. યોનિની અંદર ડૂશિંગ બિલકુલ ન કરો. ડૉક્ટરની સલાહ વગર યોનિમાં કોઈ દવા કે જડીબુટ્ટી ન મૂકો.